TL;DR: Có bằng chứng cho thấy niềm tin vào năm tốt, năm xấu theo con giáp đã làm thay đổi số trẻ sinh ở một số nước Đông Á và ở Việt Nam. Ở Việt Nam, một nghiên cứu của Đỗ và Phùng (2010) cho thấy các lứa sinh vào năm được coi là tốt đông hơn khoảng 12%; ở người Hoa tại Singapore, Malaysia, Đài Loan, Hồng Kông, số sinh tăng vào năm Rồng và giảm vào năm Hổ. Nghiên cứu của Goodkind (1995) trên người Hoa ở Malaysia còn cho thấy những huyện có tỉ lệ người Hoa thấp lại chứng kiến việc canh năm Rồng phổ biến hơn, và Vere (2008) cho thấy biến động sinh do lịch con giáp đủ mạnh để dùng như thí nghiệm tự nhiên. Đây là bằng chứng về hành vi chịu ảnh hưởng của niềm tin, không phải bằng chứng rằng con giáp quyết định vận mệnh con người.
Năm Rồng có thật sự làm tăng số trẻ sinh?
Có, ở một số nước và cộng đồng người Hoa, số trẻ sinh tăng vào năm Rồng và giảm vào năm Hổ. Ở Việt Nam, bằng chứng chủ yếu đến từ một nghiên cứu của Quy-Toan Do và Tung D. Phung (2010), cho thấy các lứa sinh vào năm được coi là tốt đông hơn khoảng 12%. Đây là bằng chứng về hành vi sinh đẻ chịu ảnh hưởng của niềm tin văn hoá, không phải bằng chứng rằng con giáp quyết định vận mệnh.
Vì sao năm sinh được tin là quan trọng?
Trong quan niệm Đông phương, năm sinh là một trong bốn trụ (năm, tháng, ngày, giờ) cấu thành lá số. Can chi của năm được cho là ảnh hưởng đến tính cách, vận hạn và sự hợp khắc giữa các thành viên trong gia đình. Tử vi Việt Nam còn phân biệt năm tốt cho con trai và năm tốt cho con gái, dựa trên can chi của năm sinh so với tuổi cha mẹ.
Nhiều gia đình tin rằng sinh con vào năm Rồng, năm đẹp theo can chi, sẽ đem lại may mắn, thành đạt và thuận lợi trong hôn nhân, sự nghiệp. Ngược lại, một số năm như năm Hổ, năm Dê bị coi là kém may mắn hơn.
Nghiên cứu ở Việt Nam nói gì?
Quy-Toan Do và Tung D. Phung (2010) công bố trên American Economic Journal: Applied Economics đã phân tích dữ liệu sinh đẻ ở Việt Nam và nhận thấy các lứa sinh vào năm được coi là tốt đông hơn khoảng 12% so với các năm khác. Nghiên cứu này cũng cho thấy trẻ sinh vào năm tốt có số năm đi học nhiều hơn, nhưng tác giả lưu ý rằng đây có thể là kết quả của việc cha mẹ đầu tư nhiều hơn cho con cái sinh vào năm tốt, chứ không phải do bản thân năm sinh.
Ngoài ra, Kim Dung Hoang (2013) trình bày tại Hội nghị Dân số Quốc tế của IUSSP một tóm tắt cho rằng số sinh năm 2012 tăng lên dù mức sinh chung giảm. Đây là báo cáo hội nghị chưa qua bình duyệt, số liệu chưa được kiểm chứng đầy đủ, nên cần thận trọng khi đánh giá.
Đông Á: mô hình chung và khác biệt
Daniel M. Goodkind (1991) đã phân tích dữ liệu ở Đài Loan, Hồng Kông, Singapore, Malaysia và cộng đồng người Hoa tại Hoa Kỳ, phát hiện số sinh tăng rõ vào các năm Rồng 1976 và 1988. Paul S.F. Yip và cộng sự (2002) cũng ghi nhận hiện tượng tương tự ở Hồng Kông: sinh năm Rồng tăng, năm Hổ giảm. Daniel Goodkind (1996) chỉ ra rằng ở Singapore, việc canh năm sinh tăng lên cùng với quá trình hiện đại hoá, chứ không giảm đi.
Goodkind (1993) cũng phát hiện rằng ở Đài Loan năm 1976, cơ chế chính là điều chỉnh thời điểm kết hôn và hành vi sinh đẻ, chứ không chỉ nhờ các biện pháp tránh thai hiện đại. Điều này cho thấy người ta chủ động sắp xếp hôn nhân và mang thai để con sinh đúng năm mong muốn.
Tuy nhiên, tại Trung Quốc đại lục, Goodkind (1991) lưu ý rằng các điều kiện thể chế thời Cách mạng Văn hoá và chính sách một con đã ngăn cản bùng nổ sinh vào năm Rồng 1976 và 1988. Mãi đến các năm Rồng gần đây (2000, 2012), một số nghiên cứu mới ghi nhận hiện tượng tăng sinh trở lại.
Người Hoa ở Malaysia và vai trò của địa vị thiểu số
Daniel M. Goodkind (1995) công bố trên Population Studies đã phân tích dữ liệu sinh đẻ của người Hoa ở Malaysia và nhận thấy nhóm này dồn sinh vào năm Rồng. Điều đáng lưu tâm là ở các huyện có tỷ lệ người Hoa thấp, tục canh năm Rồng lại xuất hiện phổ biến hơn.. Tác giả gợi ý rằng địa vị thiểu số có thể củng cố bản sắc tộc người, và điều đó thể hiện cả trong hành vi sinh đẻ.
Niềm tin con giáp có đủ mạnh để dùng như thí nghiệm tự nhiên?
Có, theo James P. Vere (2008) công bố trên Oxford Bulletin of Economics and Statistics, biến động sinh do lịch con giáp gây ra đủ mạnh để dùng như một thí nghiệm tự nhiên. Biến động này được ông tận dụng nhằm đánh giá ảnh hưởng của đứa con đầu tiên đối với công việc làm của phụ nữ, và theo đó, tác động từ con đầu được ghi nhận là lớn hơn hẳn so với những đứa con về sau.. Nói cách khác, chính niềm tin vào con giáp đã tạo ra biến động dân số đủ lớn để giới nghiên cứu kinh tế dùng làm công cụ đo lường.
Bảng tổng hợp bằng chứng
| Nghiên cứu | Phạm vi dữ liệu | Kết quả chính | Mức chứng cứ |
|---|---|---|---|
| Do và Phung (2010) | Việt Nam | Lứa sinh năm tốt đông hơn khoảng 12%; trẻ sinh năm tốt có số năm đi học nhiều hơn | A |
| Goodkind (1991) | Đài Loan, Hồng Kông, Singapore, Malaysia, người Hoa tại Hoa Kỳ | Số sinh tăng vào năm Rồng 1976, 1988 | A |
| Goodkind (1993) | Đài Loan, 1976 | Cơ chế: điều chỉnh thời điểm cưới và hành vi, không nhờ tránh thai hiện đại | A |
| Goodkind (1995) | Người Hoa ở Malaysia | Dồn sinh vào năm Rồng; canh năm Rồng phổ biến hơn ở huyện có tỉ lệ người Hoa thấp | A |
| Goodkind (1996) | Singapore | Năm Rồng tăng, năm Hổ giảm; canh năm tăng cùng hiện đại hoá | A |
| Yip và cộng sự (2002) | Hồng Kông | Năm Rồng tăng sinh, năm Hổ giảm | A |
| Vere (2008) | Dữ liệu dùng lịch con giáp làm biến công cụ | Biến động sinh do con giáp đủ mạnh để dùng như thí nghiệm tự nhiên; tác động của con đầu lên việc đi làm của phụ nữ lớn hơn các con sau | A |
| Hoang (2013) | Việt Nam, 2012 | Số sinh tăng dù mức sinh giảm (báo cáo hội nghị chưa bình duyệt) | B |
Người ta canh năm sinh bằng cách nào?
Goodkind (1993) cho thấy ở Đài Loan, các cặp vợ chồng điều chỉnh thời điểm kết hôn để có thể sinh con vào năm Rồng. Nghiên cứu của Goodkind (1991) cũng ghi nhận số kết hôn tăng lên trong hai năm trước năm Rồng. Ở Trung Quốc đại lục, dữ liệu cấp tỉnh giai đoạn 2003-2013 cho thấy số kết hôn tăng vào năm Hổ và năm Mèo (hai năm liền trước năm Rồng), và số sinh tăng vào năm Rồng.
Điều này nói gì về niềm tin và hành vi?
Hiệu ứng năm Rồng là ví dụ rõ nhất cho câu “niềm tin tạo ra hành vi thật”. Niềm tin vào năm tốt, năm xấu không chỉ là quan niệm mà đã thay đổi hành vi sinh đẻ, hôn nhân và đầu tư cho con cái. Số trẻ sinh thay đổi đo được là bằng chứng về sức mạnh của niềm tin, không phải bằng chứng rằng con giáp quyết định vận mệnh.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng bằng chứng ở Việt Nam chủ yếu dựa trên một nghiên cứu (Do và Phung 2010) và một tóm tắt hội nghị chưa bình duyệt (Hoang 2013). Chưa có phân tích đầy đủ về năm Giáp Thìn 2024 trong các nguồn hiện có. Các kết quả ở Đài Loan, Hồng Kông, Singapore, Malaysia hay ở người Hoa tại Hoa Kỳ không thể suy ra trực tiếp cho người Việt Nam nếu chưa có nghiên cứu trên người Việt Nam.
Kết luận
Niềm tin vào năm tốt, năm xấu theo con giáp đã để lại dấu vết trong dữ liệu sinh đẻ ở Việt Nam và một số nước Đông Á. Đây là hiện tượng dân số học có thật, phản ánh hành vi chịu ảnh hưởng của văn hoá. Bài viết không bình luận về quyết định sinh con của các gia đình, mà chỉ trình bày các bằng chứng nghiên cứu hiện có.
