Thuở nhỏ và học vấn
Ngô Bảo Châu sinh ngày 28 tháng 6 năm 1972 tại Hà Nội, trong một gia đình trí thức: cha ông là Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Ngô Huy Cẩn, chuyên ngành cơ học chất lỏng, mẹ là Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Lưu Vân Hiền, công tác trong ngành dược. Từ nhỏ ông đã bộc lộ năng khiếu Toán học nổi bật và theo học khối chuyên Toán Trường THPT chuyên Khoa học Tự nhiên (Đại học Tổng hợp Hà Nội cũ). Ông hai lần đoạt Huy chương Vàng Olympic Toán học Quốc tế (IMO), vào các năm 1988 và 1989, trong đó năm 1989 ông đạt điểm tuyệt đối 42/42.
Bối cảnh thời đại và ngành Toán học của ông có gì đáng chú ý?
Ngô Bảo Châu thuộc thế hệ những người Việt Nam trưởng thành trong giai đoạn đất nước còn nhiều khó khăn, khi việc học Toán được xem trọng và các kỳ thi học sinh giỏi là con đường để những người trẻ tài năng được ghi nhận. Ông bước vào Toán học cao cấp đúng lúc ngành này trên thế giới đang bước vào một giai đoạn phát triển mạnh về hình học số học và lý thuyết biểu diễn, những lĩnh vực gắn với chương trình Langlands. Chương trình Langlands là một trong những dự án lớn nhất của Toán học hiện đại, tìm cách nối kết lý thuyết số với lý thuyết biểu diễn và hình học, và Bổ đề cơ bản là một trong những viên gạch nền quan trọng nhất của dự án ấy.
Từ Hà Nội sang Pháp: con đường học vấn diễn ra thế nào?
Năm 1992, Ngô Bảo Châu sang Pháp du học theo học bổng của chính phủ Pháp, theo học tại Trường Sư phạm Paris (École Normale Supérieure) và Đại học Paris VI. Ông bảo vệ luận án Tiến sĩ tại Đại học Paris-Sud (Paris XI) năm 1997 dưới sự hướng dẫn của Giáo sư Gérard Laumon, sau đó hoàn thành luận án Habilitation năm 2003. Ông từng là nghiên cứu viên của Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS) và giáo sư tại Đại học Paris-Sud.
Vì sao việc chứng minh Bổ đề cơ bản là một thành tựu lớn?
Năm 2007, ông chứng minh thành công Bổ đề cơ bản (Fundamental Lemma) trong chương trình Langlands, một công trình được tạp chí Time bình chọn là một trong 10 phát minh khoa học quan trọng nhất năm 2009. Bổ đề cơ bản từ lâu đã được xem là một trở ngại kỹ thuật then chốt mà nhiều nhà Toán học tên tuổi tìm cách giải quyết trong nhiều thập niên, nên việc chứng minh được nó không chỉ giải quyết một bài toán cụ thể mà còn mở đường cho hàng loạt kết quả khác trong chương trình Langlands. Đây là lý do công trình này được giới chuyên môn đánh giá là bước ngoặt, và cũng là cơ sở chính cho những giải thưởng ông nhận được sau đó.
Các giải thưởng trước và sau Huy chương Fields nói lên điều gì?
Trước Huy chương Fields, ông đã nhận Giải thưởng Nghiên cứu Clay (Clay Research Award) năm 2004, Giải thưởng Oberwolfach năm 2007 và Giải thưởng Sophie Germain năm 2007. Đây đều là những giải thưởng do các tổ chức và viện nghiên cứu Toán học uy tín trao tặng, thường dành cho những công trình có ảnh hưởng sâu rộng chứ không chỉ cho một kết quả đơn lẻ. Năm 2010, tại Đại hội Toán học Thế giới ở Ấn Độ, ông được trao Huy chương Fields, giải thưởng cao quý nhất trong ngành Toán học, thường được ví như Giải Nobel Toán học, trở thành người Việt Nam đầu tiên đoạt giải thưởng này. Sau đó ông tiếp tục nhận Huân chương Bắc Đẩu Bội tinh (Legion of Honour) của Pháp, trao ngày 27/1/2012, và Giải thưởng Maurice Audin năm 2018.
Giai đoạn sau Huy chương Fields diễn ra thế nào?
Cùng năm 2010, ông gia nhập Đại học Chicago (Hoa Kỳ) với vị trí giáo sư, và từ năm 2023 giữ chức Chủ nhiệm Khoa Toán của trường. Ông cũng là Giám đốc khoa học đầu tiên của Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM) tại Việt Nam từ năm 2011. Việc một nhà Toán học đoạt Huy chương Fields đảm nhận vai trò lãnh đạo ở cả một đại học lớn tại Hoa Kỳ và một viện nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy vị trí của ông không chỉ nằm ở kết quả nghiên cứu mà còn ở vai trò tổ chức và định hướng nghiên cứu.
Đời sống cá nhân
Ngô Bảo Châu kết hôn với bà Nguyễn Bảo Thanh, người bạn học chuyên Toán cùng ông tại Hà Nội, vào năm 1994. Hai người có ba người con gái. Ông thường xuyên về Việt Nam tham gia các hoạt động thúc đẩy giáo dục và nghiên cứu Toán học trong nước, đồng thời là gương mặt có sức ảnh hưởng lớn trong việc truyền cảm hứng học Toán cho thế hệ trẻ Việt Nam.
Phần nào trong tiểu sử này là ghi chép chắc chắn, phần nào là giai thoại?
Các mốc học vấn, chức vụ, giải thưởng và ngày tháng nêu trên đều thuộc loại ghi chép có thể đối chiếu qua các nguồn như Wikipedia tiếng Việt, Wikipedia tiếng Anh và báo chí trong nước. Riêng chi tiết về năng khiếu Toán học bộc lộ từ nhỏ, hay việc ông được xem là gương mặt truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ, mang tính diễn giải và giai thoại nhiều hơn, phản ánh cách công chúng và báo chí nhìn nhận ông hơn là những dữ kiện kiểm chứng được. Các nguồn được dẫn ở đây gồm Wikipedia tiếng Việt, Wikipedia tiếng Anh, và hai bài của VnExpress, một về Ngô Bảo Châu trong mắt người cha và một về việc ông nhận Bắc Đẩu Bội tinh.