Trăng rằm có làm người ta khác thường không: tội phạm, số ca sinh và giấc ngủ dưới góc nhìn dữ liệu

Trăng rằm có thật sự làm người ta khác thường?

Với hành vi và số ca sinh, câu trả lời ngắn là không: các tổng quan lớn không tìm thấy ảnh hưởng của pha trăng. Với giấc ngủ, câu trả lời là còn tranh cãi, và phần lớn khác biệt nằm ở ánh sáng chứ không ở lực hút. Niềm tin "trăng tròn sinh chuyện lạ" có gốc rễ văn hóa rất sâu, nhưng khi đem ra thử bằng dữ liệu thì nó không đứng vững ở hầu hết lĩnh vực.

Phân tích gộp 37 nghiên cứu về pha trăng và hành vi nói gì?

James Rotton và I. W. Kelly công bố năm 1985 trên Psychological Bulletin một phân tích gộp 37 nghiên cứu về quan hệ giữa pha trăng và hành vi con người, và tương quan tìm được gần như bằng không. Đây là mức chứng cứ mạnh nhất trong chủ đề này: không phải một nghiên cứu đơn lẻ, mà là tổng hợp nhiều nghiên cứu độc lập, đủ lớn để nếu có hiệu ứng thật thì nó phải lộ ra.

Cần nói rõ phạm vi: phân tích gộp này gom các nghiên cứu ở nhiều nước phương Tây, chủ yếu là dữ liệu bệnh viện, cảnh sát và hồ sơ tâm thần. Nó không nói gì về người Việt, vì đơn giản là không có dữ liệu người Việt trong đó. Kết quả "gần bằng không" cũng không có nghĩa là mọi nghiên cứu riêng lẻ đều bằng không: vẫn có những nghiên cứu lẻ tìm thấy chút gì đó, nhưng khi gộp lại thì cái chút đó biến mất, đúng như cách các hiệu ứng ngẫu nhiên hoạt động.

Số ca sinh có tăng vào đêm trăng tròn?

I. W. Kelly và R. Martens công bố năm 1994 trên Psychological Reports một tổng quan 27 nghiên cứu về pha trăng và số ca sinh, và kết luận không nghiên cứu nào cho thấy chu kỳ trăng ảnh hưởng tới số ca sinh. Đây là mức A: nói thẳng, không cần rào đón.

Thomas K. Bauer và cộng sự công bố năm 2013 trên Economics & Human Biology một nghiên cứu trên dữ liệu sinh ở Đức từ 1920 đến 1989, và cũng không tìm thấy ảnh hưởng của chu kỳ trăng lên số ca sinh. Điểm mạnh của nghiên cứu này là quy mô thời gian: gần bảy thập kỷ dữ liệu, đủ dài để nếu chu kỳ trăng có tác động thì nó phải hiện ra ở đâu đó. Việc nó không hiện ra là một kết quả âm tính rất mạnh.

Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnVới người Việt, chưa có nghiên cứu tương tự. Không có cơ sở để nói chu kỳ trăng ảnh hưởng hay không ảnh hưởng tới số ca sinh ở Việt Nam, vì đơn giản là chưa ai làm.

Giấc ngủ dưới trăng tròn: bằng chứng nói gì?

Đây là chỗ duy nhất mà câu chuyện phức tạp hơn.

Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnChristian Cajochen và cộng sự công bố năm 2013 trên Current Biology một nghiên cứu nhỏ trên người ngủ trong phòng thí nghiệm, và báo rằng giấc ngủ ngắn hơn quanh trăng tròn. Đây là mức B: kết quả thú vị nhưng chưa được lặp lại một cách vững chắc, và cỡ mẫu nhỏ.

Maren Cordi và cộng sự công bố năm 2014 trên Current Biology đã thử lặp lại kết quả ấy trên một bộ dữ liệu lớn hơn và không lặp lại được. Quan trọng không kém, nhóm này còn nêu vấn đề "ngăn kéo hồ sơ": những nghiên cứu tìm thấy hiệu ứng thường được công bố, còn những nghiên cứu không tìm thấy thường bị bỏ vào ngăn kéo, không ai biết. Hệ quả là những kết quả dương tính lẻ bị thổi phồng lên trong mắt người đọc, vì người đọc chỉ thấy phần nổi của tảng băng.

Russell G. Foster và Till Roenneberg công bố năm 2008 trên Current Biology một tổng quan về phản ứng của con người với các chu kỳ địa vật lý ngày, năm và trăng, và kết luận nhịp ngày và nhịp mùa có bằng chứng vững, còn chu kỳ trăng thì yếu và mâu thuẫn. Đây là cách đặt vấn đề hữu ích: không phải mọi chu kỳ thiên văn đều giống nhau về mức độ ảnh hưởng. Nhịp ngày thì rõ ràng, vì ánh sáng mặt trời chi phối mạnh. Chu kỳ trăng thì mờ nhạt hơn nhiều.

Vậy chỗ nào có lý?

Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnLeandro Casiraghi và cộng sự công bố năm 2021 trên Science Advances một nghiên cứu trên ba cộng đồng Toba/Qom ở tỉnh Formosa, Argentina, với mức độ đô thị hóa rất khác nhau. Kết quả chính: ở cộng đồng ít đèn điện nhất, người ta đi ngủ muộn hơn vào những đêm trăng sáng đầu hôm, và ngủ ít hơn. Đây là mức B: kết quả chưa được lặp lại trên các quần thể khác, nhưng cơ chế thì hợp lý và dễ hiểu.

Điểm mấu chốt: tác động ấy là của ánh sáng, không phải của lực hút. Ánh trăng đủ sáng để mắt người nhận ra, và trong điều kiện không có nguồn sáng nào khác, nó có thể làm chậm giờ đi ngủ. Khi có đèn điện, ánh trăng trở nên không đáng kể so với ánh sáng nhân tạo. Chính nhóm Casiraghi cũng đo được rằng mức ô nhiễm ánh sáng ở khu vực đô thị Seattle, nơi sinh viên thường sống, còn cao hơn cả ánh trăng rằm đo được ở vùng nông thôn Toba/Qom.

Nói cách khác: nếu bạn sống ở thành phố có đèn đường, giả thuyết "trăng làm tôi khó ngủ" khó đứng vững hơn nhiều so với người sống ở nơi không có điện.

Bảng đối chiếu các nghiên cứu chính

Vì sao niềm tin vẫn mạnh dù dữ liệu không ủng hộ?

Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnTrong dân gian nhiều nơi, người ta tin rằng đêm trăng tròn là lúc chuyện lạ dễ xảy ra, trẻ con khó ngủ, người lớn dễ cáu, và các ca sinh dễ xảy ra hơn. Niềm tin này có ở nhiều nền văn hóa phương Tây, gắn với hình ảnh "người sói" và từ "lunatic" trong tiếng Anh.

Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnCó một cơ chế tâm lý giải thích vì sao niềm tin ấy tự duy trì dù dữ liệu không ủng hộ. Đó là thiên lệch xác nhận: người ta nhớ những đêm trăng tròn có chuyện bất thường, và quên những đêm trăng tròn bình thường. Cộng thêm việc trăng tròn là một sự kiện dễ nhận ra, dễ nhớ, dễ gắn với câu chuyện, nên nó trở thành cái móc tự nhiên để ký ức bám vào.

Điều đáng lưu ý: nếu niềm tin làm người ta đổi hành vi, và hành vi đổi kết quả, thì hiệu ứng có thật nhưng sinh ra từ niềm tin, không phải từ mặt trăng. Ví dụ, nếu một cộng đồng kiêng cữ vào ngày rằm và đi lễ, thì hành vi xã hội ngày rằm khác ngày thường, nhưng khác vì con người tổ chức cuộc sống như vậy, không phải vì lực hút của mặt trăng. Đây là chỗ cần nói đúng: không gọi đó là "chiêm tinh đoán đúng", cũng không phủ nhận hiệu ứng. Chỉ là hiệu ứng ấy có nguồn gốc xã hội, không phải thiên văn.

Chỗ bằng chứng còn thiếu

Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnKhông có dữ liệu Việt Nam cho bất kỳ câu hỏi nào ở trên. Không có nghiên cứu về hành vi xã hội ngày rằm, mùng một trong tín ngưỡng Việt như kiêng cữ, đi lễ, hay các hoạt động cộng đồng. Cũng không có nghiên cứu về số ca sinh ở Việt Nam theo pha trăng. Vì vậy, mọi kết luận trong bài này chỉ áp dụng cho phạm vi dữ liệu đã nêu: chủ yếu là Bắc Mỹ, châu Âu và một số cộng đồng ở Argentina. Không suy ra cho người Việt khi chưa có nghiên cứu trên người Việt.

Câu hỏi "lực hút của mặt trăng có tác động đặc thù theo giờ trong ngày lên giấc ngủ không" vẫn bỏ ngỏ. Nhóm Casiraghi có nêu giả thuyết này trong bài năm 2021, nhưng chính họ cũng thừa nhận nghiên cứu quan sát không thể xác lập quan hệ nhân quả, và không thể thao túng việc con người tiếp xúc với lực hút của mặt trăng để thử.

Đọc thêm

Bài Trăng Tròn: ý nghĩa trong chiêm tinh và đời sống trình bày cách hiểu của chiêm tinh về trăng tròn. Bài đang đọc ở đây trình bày dữ liệu hành vi và dân số. Hai bài trả lời hai câu hỏi khác nhau: một bài nói hệ chiêm tinh quy ước gì, một bài nói dữ liệu đo được gì.