Cải táng, bốc mộ
Còn gọi: Cải cát, Sang cát, Bốc mả, Cải mả, Sang tiểu, Sửa mộ, Dời mộ, Chuyển mộ, Cát táng
- Tang ma
Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.
Cải táng, bốc mộ là gì, làm khi nào?
Cải táng, còn gọi là bốc mộ, bốc mả, cải mả, sang cát, sang tiểu, là việc mở mộ người đã mất, nhặt hài cốt xếp vào tiểu sành hay quan quách rồi đem chôn ở chỗ khác[1][2]. Tuỳ địa phương còn có những tên gọi như đổi tiểu, thay áo, thay nhà, tắm cho người mất[3].
Phan Kế Bính (1915) ghi con cái lo việc cải táng sau khi người mất đã đoạn tang ba năm, hoặc một vài năm nữa[2]. Một hướng dẫn của nhà chùa ghi thường sau 3 tới 5 năm, trùng với thời kỳ mãn tang[3]. Phan Kế Bính cũng ghi nhiều nhà lúc hung táng đã sắm quan quách kỹ càng thì không cải táng nữa[2].
Cần chuẩn bị những gì?
- Trước khi bốc (nghi nhà chùa)Hướng dẫn của nhà chùa ghi gia đình lên chùa làm lễ cầu siêu, cúng dường Tam Bảo hồi hướng cho vong linh, hay thỉnh chư Tăng về nhà làm lễ; ngày bốc có thể chọn ngày nghỉ, cuối tuần để con cháu ở xa về đủ[3].
- Vật dụngMột cái tiểu sành để xếp hài cốt và nước vang để rẩy; nhà phú quý thì dùng quan quách, khâm liệm như khi hung táng[2].
- Người lo việcCon cái người mất lo việc cải táng[2]; người khấn thần đất xưng tín chủ, cùng toàn thể gia quyến sắm hương hoa lễ vật[4].
- Chọn ngàyBùi Xuân Mỹ (2001) ghi phải chọn ngày không xung khắc với tuổi người mất; hôm trước làm lễ cáo vong và cáo gia tiên[5].
Lễ vật, mâm cúng
Cả nước
Miền Bắc
Miền Trung
Bắc Trung Bộ, Nghệ Tĩnh, Thanh Chương, Dân gian
Các bước làm lễ
- Hôm trước ngày cải táng, làm lễ cáo từ đường[2].
- Hôm cải táng, trước khi dời mộ, khấn trình Long mạch, Sơn thần, Thổ thần nơi mộ cũ và nơi mộ mới[4].
- Khai mả, nhặt hài cốt xếp vào tiểu sành, rẩy nước vang vào, rồi che đậy thật kín, không cho ánh sáng mặt trời lọt vào[2].
- Khấn Thổ công chỗ đặt mả mới, rồi đem táng sang đất ấy[2].
- Mộ cải táng đắp hình tròn (lúc hung táng đắp hình vuông); nhà phú quý xây lăng, nhà thường dựng mộ chí[2].
- Dời xong, lại khấn trình các vị thần ấy, và khấn trước mộ người mất[4].
Vì sao làm như vậy?
Phan Kế Bính giải thích tục này bởi tin tổ tiên với con cháu huyết mạch liên quan với nhau: hài cốt tổ tiên có ấm cúng thì con cháu mới mát mặt, hài cốt không yên thì con cháu cũng không yên[2]. Ông kể các cớ cải táng: nhà nghèo khi chôn chỉ mua được cỗ ván xấu, đợi ba năm thì cải táng kẻo ván nát hại đến di hài; chỗ mả có mối kiến, bị nước lụt; mả vướng đường cái hay thành mới mở; nhà tin địa lý thấy mả sụt, cây trên mả khô héo hay trong nhà gặp chuyện không yên thì cho là tại đất; có người nhờ thầy địa lý tìm đất tốt để cầu công danh phú quý[2].
Hướng dẫn của nhà chùa thêm lý do về đất: mùa mưa hay ngập lụt, mộ chôn ở đồng ruộng, gò, đồi dễ sụt lún, ngập nước; việc bốc mộ cũng là để tỏ lòng hiếu kính với ông bà tiên tổ[3].
Mỗi vùng làm khác nhau thế nào?
- Nghệ TĩnhMột bài trên Báo Nông nghiệp Việt Nam, tác giả người Thanh Chương, kể mỗi chi họ có nhà thờ Trung tôn và một khu đất riêng trong nghĩa địa; người mất sau hơn 3 năm thì người nhà bốc mả, đưa lên nghĩa địa chung của chi họ[1]. Mộ xếp theo thứ bậc: ông bà tổ tiên hàng trên cùng, mộ vợ cạnh mộ chồng theo nam tả, nữ hữu, rồi tới các đời sau; tác giả giải thích người ta tin chôn gần nhau như thế người đã khuất được vui vẻ, và mộ được con cháu đời sau thay nhau chăm sóc[1].
- Miền NamBài báo ấy viết miền Nam không có tục cải táng, và đoán là do truyền thống dòng họ phai dần khi người dân di cư vào đây: nhiều nhà vẫn thờ cúng tổ tiên nhưng đa phần không có nhà thờ chung, gia phả hay nghĩa trang chung như ngoài Bắc[1].
Kiêng kỵ và lưu ý
- Phan Kế Bính ghi ba điều được coi là điềm tốt thì không cải táng nữa: đào đất thấy con rắn vàng; mở quan tài thấy dây tơ hồng quấn quýt; hay huyệt ấm áp, khô ráo, hoặc nước đóng giọt như sữa; gặp vậy thì lấp lại ngay[2].
- Theo quan niệm dân gian mà hướng dẫn của nhà chùa thuật lại, có người kiêng bốc mộ ngày mùng 3, mùng 7, chỉ bốc ban đêm vì cho rằng ánh mặt trời làm xương bị đen, kiêng bốc bốn hay ba ngôi mộ một lúc, và kiêng bốc mộ con mất sớm trước mộ cha mẹ[3]. Hướng dẫn ấy theo cách nhìn Phật giáo thì không giữ các kiêng này: nhiều mộ cùng tới lúc sang cát có thể bốc cùng lúc, và không cần đặt nặng việc xem giờ, năm tháng, phương vị[3].
Chuẩn bị văn khấn
Theo tục, trước và sau khi dời mộ đều khấn trình Long mạch, Sơn thần và Thổ thần nơi cũ và nơi mới[4]. Bài khấn thần đất có chỗ điền ngày, tên tín chủ, nơi ở, tên người được cải cát và nơi đặt mộ phần[4].
Bài khấn trước mộ có chỗ điền ngày, nơi (tỉnh, huyện, xã, thôn) và linh vị cha hay mẹ; lời khấn nói lúc trước việc nhà bối rối, đặt mộ còn chưa hợp hướng, nay tìm đất tốt sửa sang lại, phần mộ dời xong thì làm lễ kính tế[4].
Văn khấn cải táng, bốc mộ9 bài, giữ nguyên chữ, có chỗ điền tên và địa chỉ.MởCộng đồng và vùng
Nguồn
- Tại sao ở miền Bắc có tục cải táng, miền Nam không? (nongnghiepmoitruong.vn)
- Việt Nam phong tục, thiên I chương X Cải táng (vi.wikisource.org)
- Bốc mộ, cải táng và những điều cần làm trước khi bốc mộ (phatgiao.org.vn)
- Văn khấn trong lễ tang (vankhan.vn)
- Bùi Xuân Mỹ (2001). Tục thờ cúng của người Việt. Hà Nội: NXB Văn hoá Thông tin
Thuộc bộ dữ liệu mở Loại lễ cúng Việt Nam và Nghi thức cúng Việt Nam, giấy phép CC BY 4.0.
Xem các lễ khácGiỗ chạp, Tết, nhà cửa, làm ăn, vòng đời, lễ làng và lễ các dân tộc.Mở