Lễ cầu mưa, tạ mưa, cầu tạnh
Còn gọi: Đảo vũ, Cầu đảo, Tạ đắc vũ, Kỳ tình, Mề Pỉ (người Lô Lô đen)
- Lễ nông nghiệp của làng, xóm
Văn hoá và tín ngưỡng Ghi chép phong tục.
Lễ của làng, bản xin mưa cho mùa gieo trồng, có nơi làm cả lễ cầu tạnh. Các nguồn đã mở tả lễ của người Thái ở Sơn La, người Gia-rai ở Gia Lai, người Lô Lô đen ở Cao Bằng và lệ cầu đảo Tứ Pháp ở chùa Dâu chép trong sử; lời khấn đọc bằng tiếng dân tộc, chưa có nguồn đăng.
Tóm tắt
- Làm ngày nào
- Khi hạn hoặc theo lệ hằng năm đầu mùa gieo trồng: người Thái ở Mộc Châu rằm tháng 2 âm lịch, người Lô Lô đen tháng 3 âm lịch, người Gia-rai tháng 4, tháng 5
- Cúng ai
- Then, thần đất, thần nước (người Thái); Yang, các thần Núi, Sông, Gỗ, Đá và các Pơtao Apui đã mất (người Gia-rai); thần rừng (người Lô Lô đen); Phật Pháp Vân và Tứ Pháp (lệ cầu đảo chép trong sử)
Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.
Mâm cúng
Vùng:
Miền Bắc
Tây Bắc, Người Người Thái, Mường Sang, Mộc Châu, Sơn La, Dân gian
- Làm lúc nào
- Rằm tháng 2 âm lịch hằng năm
- Đặt lễ ở đâu
- Một địa điểm chọn trước trong bản; mó nước đầu nguồn
- Ai cúng
- Thầy mo (thầy cúng) cùng người già và đại diện nam nữ của bản
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Món mặn | ||
| Cơm lam, cá xông khói, gà luộc, gạo nếp, trứng gà, măng đắng | Mặn | |
| Khác | ||
| Cây vạn vật treo chim, ve đan bằng nan, lồng nan đựng trứng gà, vỏ ốc, vỏ trai và sản vật | Phải có. Bài báo viết không thể thiếu | |
Đông Bắc, Người Người Lô Lô, Khuổi Khon, Kim Cúc, Bảo Lạc, Dân gian
- Làm lúc nào
- Tháng 3 âm lịch, ngày do thầy mo chính chọn, phải là ngày con rồng (ngày Thìn)
- Đặt lễ ở đâu
- Khu rừng thiêng của xóm
- Ai cúng
- Một thầy mo chính, một thầy mo phụ và đội phục vụ lễ; mỗi hộ cử một người
| Lễ vật | Số lượng | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Món mặn | |||
| Bò | 1 con | Mặn | |
| Chó | 1 con | Mặn | |
| Gà | 1 con | Mặn | |
| Lợn | Mặn | Một đoạn của bài kê thêm lợn, đoạn khác không kê | |
| Xôi, bánh | |||
| Mâm xôi, 5 cái chén, 5 đôi đũa, bát gạo | Chay | Xếp trên mâm vuông bằng gỗ hoặc trúc | |
| Đồ vật | |||
| Lễ cảm ơn thầy kẹp trong giấy đỏ | |||
Đồng bằng Bắc Bộ, chùa Dâu (Bắc Ninh), Thăng Long, Phật giáo
- Làm lúc nào
- Khi hạn hoặc mưa dầm; theo thống kê của bài nghiên cứu từ sử cũ, cầu mưa thường vào mùa hè, cầu tạnh thường vào mùa thu, trong khoảng tháng Giêng tới tháng 9
- Đặt lễ ở đâu
- Chùa Pháp Vân (chùa Dâu); thời Lý rước tượng Pháp Vân về chùa Báo Thiên ở kinh đô
- Ai cúng
- Theo sử cũ là việc của triều đình, có lần vua thân tới làm lễ
Miền Trung
Tây Nguyên, Người Người Gia-rai, Phú Thiện, Gia Lai, Plei Ơi, Dân gian
- Làm lúc nào
- Tháng 4, tháng 5 hằng năm; làng Rbai làm đúng ngày 30/4 dương lịch, giữa ngọ; lễ ở chân núi Chư Tao Yang năm 2022 bắt đầu 9 giờ
- Đặt lễ ở đâu
- Nhà thầy cúng (làng Rbai); đỉnh hoặc chân núi Chư Tao Yang, khu di tích Plei Ơi (lễ của Yang Pơtao Apui)
- Ai cúng
- Thầy cúng, phụ tá của Pơtao Apui (Vua Lửa), cùng hội đồng làm lễ là những người được chọn
| Lễ vật | Số lượng | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Trà, rượu, nước | |||
| Ghè rượu | 1 ghè (Plei Ơi), 3 ché (bài Nhân Dân), 7 ghè lấy nước sông Ayun cộng 1 ghè chung (làng Rbai) | Phải có. Số ghè mỗi bài một khác, xem batDong | |
| Món mặn | |||
| Heo đực đen không đốm trắng, khoảng 20 kg | 1 con | Mặn | Bài Nhân Dân; làng Rbai mua 2 con, lấy đầu và đuôi một con để cúng |
| Gạo, muối | |||
| Tô gạo, đĩa thịt cắt sẵn, cây nến | Mặn | Lễ ở Plei Ơi | |
| Đồ vật | |||
| Tô đồng, 5 tô sứ trắng, 5 cần rượu bằng tre | Vật dụng chỉ dùng cho việc cúng | ||
Nghi thức
Tây Bắc, Người Người Thái, Mường Sang, Mộc Châu, Sơn La, Dân gian
- Cúng xin thần đất cho làm lễ tại nơi đã chọn
- Rước cây vạn vật, đánh chiêng trống, mang ống tre dọc đường liên bản, gọi các nhà cùng đi
- Tới mó nước đầu nguồn làm lễ xin nước (cúng thần nước) mang về
- Thầy mo đọc bài cúng kể với Then nỗi khổ khi không có mưa và xin mưa; kết bài, Then tuyên bố ban nước
- Múa xin nước, mừng nước, xòe vòng quanh cây vạn vật
Đông Bắc, Người Người Lô Lô, Khuổi Khon, Kim Cúc, Bảo Lạc, Dân gian
- Các hộ góp lễ theo hương ước; thanh niên quét dọn rừng thiêng
- Những người được chọn ăn sáng ở nhà thầy mo chính rồi cả đoàn đi tới rừng thiêng, bò dắt đi trước
- Xếp mâm lễ và các con vật từ phải qua trái; thầy mo chính báo với thần linh
- Hai thầy mo cúng một lần trước khi mổ vật, rồi cúng tươi một lần nữa
- Thịt luộc chín bày ra các mâm; mỗi hộ cử một người ăn trước cùng thầy (ăn cùng thần linh)
- Cả xóm ăn uống tại rừng, mỗi nhà một mâm
Đồng bằng Bắc Bộ, chùa Dâu (Bắc Ninh), Thăng Long, Phật giáo
- Rước tượng Phật Pháp Vân từ chùa Dâu về kinh đô để cầu đảo (cầu mưa, cầu tạnh)
- Theo bài nghiên cứu, các lễ hội vùng thờ Tứ Pháp ngày nay còn các hình thức rước nước, cầu mưa, cầu tạnh
Tây Nguyên, Người Người Gia-rai, Phú Thiện, Gia Lai, Plei Ơi, Dân gian
- Trước lễ chính làm ba lễ nhỏ: cúng xua tà ma và dịch gia cầm quanh làng, cúng bến nước ở sông Ayun, cúng làng
- Chủ lễ lạy 3 lạy chào thần linh, rót nước vào ché rượu, đặt tay lên ghè đọc bài khấn bằng tiếng Gia-rai
- Vừa khấn vừa vãi gạo, thịt mời thần Núi, thần Sông, thần Gỗ, thần Đá; ném thịt 3 lần về phía trước
- Ở làng Rbai: rót rượu thịt vào tô đồng đem đổ ở mộ các Pơtao Apui đã mất và khấn xin phù hộ
- Chủ lễ uống rượu, chiêng trống nổi lên, phụ tá múa xoang như đại bàng cất cánh để đưa lời khấn tới thần linh; vẩy nước quanh rồi kết lễ
- Dân làng cùng uống rượu cần
Kiêng kỵ
Đông Bắc, Người Người Lô Lô, Khuổi Khon, Kim Cúc, Bảo Lạc, Dân gian
- Không ai được chặt phá cây trong rừng thiêng
- Nhà đang có người ở cữ không được vào rừng thiêng
Tây Nguyên, Người Người Gia-rai, Phú Thiện, Gia Lai, Plei Ơi, Dân gian
- Ngày làng cúng cầu mưa dân làng kiêng đi làm, không cầm cuốc, cầm rựa
- Người trong hội đồng làm lễ phải là người không phạm điều cấm kỵ của làng
- Tô đồng, tô sứ, cần rượu của lễ ngày thường không lấy ra dùng
Chỗ các nguồn nói khác nhau
- Số ghè rượu và lễ vật: bài của Báo Văn Hóa (lễ phục dựng ở Plei Ơi năm 2025) ghi 1 ghè rượu, 1 cây nến, 1 tô gạo, 1 đĩa thịt; bài của Nhân Dân (2022) ghi 1 heo đực đen và 3 ché rượu; bài của Báo Pháp luật Việt Nam về làng Rbai ghi 7 ghè rượu tượng trưng 7 người lập làng cùng 1 ghè chung.
Cộng đồng và vùng
Nguồn
- Độc đáo lễ hội cầu mưa của đồng bào Thái ở Sơn La (nhandan.vn)
- Lễ hội cầu mưa trên rẻo cao Sơn La (nongnghiepmoitruong.vn)
- Lễ cầu mưa của dân tộc Lô Lô (baovanhoa.vn)
- Nguyễn Thị Anh, Tứ Pháp với tục cầu đảo của cư dân nông nghiệp qua tư liệu sử, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Thủ đô Hà Nội số 98 năm 2025 (vjol.info.vn)
- Gia Lai: Đặc sắc lễ cúng cầu mưa của Yang Pơtao Apui (baovanhoa.vn)
- Độc đáo lễ cầu mưa của dân làng Rbai (baophapluat.vn)
- Lễ cầu mưa, nét văn hóa độc đáo của đồng bào Jrai (nhandan.vn)
Thuộc bộ dữ liệu mở Loại lễ cúng Việt Nam và Nghi thức cúng Việt Nam, giấy phép CC BY 4.0.
Xem các lễ khácGiỗ chạp, Tết, nhà cửa, làm ăn, vòng đời, lễ làng và lễ các dân tộc.Mở