Cúng Tết Hàn thực
Còn gọi: Tết bánh trôi bánh chay, Tết mùng 3 tháng 3, Tết Hàn thực 3 tháng 3
- Tiết lễ trong năm
Ngày làm lễ
- Năm nay (2026)
- Năm sau (2027)
Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.
Cúng Tết Hàn thực là gì, làm khi nào?
Tết Hàn thực vào ngày mồng 3 tháng 3 âm lịch; hàn thực nghĩa là ăn đồ lạnh[1]. Phan Kế Bính (1915) ghi tên gọi gốc từ một điển bên Tàu; người Việt nhân đó ăn Tết hôm mồng 3, làm bánh trôi bánh chay thay cho đồ lạnh, chỉ cúng gia tiên chứ không ai tưởng gì đến Giới Tử Thôi, và tiếng là hàn thực nhưng nấu nướng chẳng kiêng gì[1].
Vì cúng bánh trôi, bánh chay nên dịp này còn gọi là Tết bánh trôi bánh chay[2]. Tạp chí Công Thương ghi các gia đình dâng bát bánh trôi, bánh chay làm từ gạo nếp để lễ Phật, lễ gia tiên, ở một số nơi còn cúng Thần hoàng; ngày nay Tết Hàn thực phổ biến nhất ở miền Bắc, các tỉnh thành quanh Hà Nội[3].
Cần chuẩn bị những gì?
- Trong ngày mồng 3Báo Tuổi Trẻ ghi ngày này mọi người trong nhà thường tụ lại làm bánh trôi bánh chay dâng lên ông bà tổ tiên[4]. Có hướng dẫn ghi cúng đúng ngày mồng 3 tháng 3, xong trước 19 giờ; nhà quá bận có thể cúng sớm trước một ngày[5].
- Bột và nhânCả hai thứ bánh làm bằng bột nếp nhào với nước; bánh trôi có nhân đường phèn hay đường đỏ[6]. Bánh chay Tạp chí Công Thương tả là nặn tròn dẹt, không nhân, còn có hướng dẫn ghi bánh chay nhân đỗ xanh nấu chín[3][6]. Bánh truyền thống của người miền Bắc làm bằng bột nếp xay tươi[4].
- Nơi đặt lễBánh dâng lên bàn thờ gia tiên[2][4].
Lễ vật, mâm cúng
Mâm lễ gồm hương, hoa, trầu cau và 5 (hoặc 3) bát bánh trôi, 5 (hoặc 3) bát bánh chay[2].
Báo Tuổi Trẻ tả mâm cúng của một gia đình ở Hà Nội: bánh trôi bánh chay, xôi oản lá mít, các loại hoa ngọc thiên hương, nhài, hoàng lan, bánh lạnh truyền thống như bánh xu nê, bánh phu thê, trầu cau, mâm ngũ quả và nước sạch[4].
Hương, đèn, nến
- Hương (nhang)
Hoa
- Hoa tươi
Xôi, bánh
- Bánh trôi (chè trôi nước)
- Bánh chay
Trầu cau
- Trầu cau
Cả nước
Miền Bắc
Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định, Dân gian
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xôi, bánh | ||
| Bánh trôi, bánh chay làm bằng bột nếp | Chay | Bài báo ghi bánh truyền thống miền Bắc làm bằng bột nếp xay tươi |
Đông Bắc, Lạng Sơn, Cao Bằng, Dân gian
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xôi, bánh | ||
| Bánh coóng phù | Chay | Giống bánh trôi đồng bằng Bắc Bộ, khi ăn chan thêm nước |
Nguồn: [3]
Miền Trung
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Quả | ||
| Trái cây | Chay | Bài báo ghi người miền Trung cúng đơn giản hơn, thường cúng trái cây |
Nguồn: [4]
Các bước làm lễ
- Nhồi bột bằng nước ấm: nước lạnh thì bột nứt, khó nặn; nước nóng già thì bột chín, dính[4].
- Bánh trôi nặn viên nhỏ, bọc nhân đường bên trong; bánh chay nặn to hơn[3][6].
- Luộc tới khi bánh nổi lên thì giảm nhỏ lửa luộc thêm một chút cho chín kỹ; không để nước sôi mạnh làm vỡ bánh. Bánh chín vớt thả vào tô nước lạnh rồi mới vớt ra đĩa, chấm vừng lên từng chiếc bánh trôi[4].
- Bánh chay vớt vào bát, đổ nước đường lên trên[6]; có nhà chan nước chè sắn dây phảng phất mùi hoa bưởi, rắc vài hạt đỗ và dừa nạo[4].
- Dâng bánh cùng hương, hoa, trầu cau lên bàn thờ, thắp hương và khấn[2].
Vì sao làm như vậy?
Tạp chí Công Thương ghi bánh làm từ gạo nếp, thành quả lao động vất vả, thể hiện văn hóa lúa nước; trong dân gian, bánh trôi được ví với 50 quả trứng nở 50 người con theo mẹ Âu Cơ lên rừng, bánh chay với 50 người con theo cha xuống biển, nên Tết Hàn thực của người Việt chủ yếu mang ý nghĩa hướng về cội nguồn[3]. Có tài liệu ghi ở hội đền Hùng ngày 10 tháng 3 và hội đền thờ Hai Bà Trưng ở Hát Môn ngày 5 tháng 3, người ta làm mâm bánh trôi 100 chiếc, tưởng nhớ chuyện bà Âu Cơ đẻ trăm trứng[6].
Báo Tuổi Trẻ dẫn tác giả Nhất Thanh (Đất lề quê thói): bánh trôi bánh chay là "bánh nên thơ", "ăn cho mát lòng khi bắt đầu nắng hạ", không liên quan gì đến tích gốc của tên gọi; còn nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng, dẫn ý Lê Quý Đôn, ghi bánh dùng trong Tết Hàn thực xưa là bánh rán chứ không phải bánh trôi bánh chay như nay, và ông chưa rõ vì sao người Việt lại dùng bánh trôi bánh chay[4].
Mỗi vùng làm khác nhau thế nào?
- Miền BắcNghệ nhân ẩm thực Hiền Minh nói với Báo Tuổi Trẻ rằng Tết Hàn thực ở phía Bắc rõ rệt hơn[4]. Bánh trôi, bánh chay có trên ban thờ gia tiên, mâm cỗ đền thờ và một số chùa miền Bắc[6].
- Lạng Sơn, Cao BằngCác gia đình miền núi phía Bắc như Lạng Sơn, Cao Bằng cúng bánh coóng phù, giống bánh trôi đồng bằng Bắc Bộ nhưng khi ăn chan thêm nước[3].
- Miền TrungNgười miền Trung cúng đơn giản hơn, thường cúng trái cây[4].
- Miền NamTạp chí Công Thương ghi người miền Nam chỉ dùng chè trôi nước với nước dừa[3]; nghệ nhân Hiền Minh thì cho rằng người miền Nam hầu như không cúng, có cúng là người gốc Bắc và lễ vật không đủ như ngoài Bắc[4]. Nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng (Đình Nam Bộ xưa và nay) viết ở các đình, lễ Hàn thực được tổ chức đôi nơi theo lệ nhưng không phải lễ chính, lễ vật đơn giản, thường là hoa trái, chè xôi[4].
Kiêng kỵ và lưu ý
- Có hướng dẫn ghi theo quan niệm dân gian, bánh để màu trắng tự nhiên của bột nếp, không làm màu sặc sỡ[5]; nhưng Báo Tuổi Trẻ tả mâm bánh của một gia đình Hà Nội đổi màu sắc tùy từng năm[4].
- Hướng dẫn ấy còn ghi theo quan niệm xưa nhiều nhà tránh chuyển chỗ ở trong ngày này, tránh bày hoa quả có gai hay vị đắng, tránh hoa ly, hoa sứ, hoa vạn thọ trên bàn thờ[5].
Chuẩn bị văn khấn
Ngày Tết Hàn thực, khi cúng tổ tiên thì khấn thần ngoại trước, thần nội sau[6]. Bài khấn lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật; Thành hoàng, Thổ địa, Táo quân; tổ tiên nội ngoại; nêu tên người khấn, nơi ở, ngày làm lễ, kể lễ vật "quả cau lá trầu, hương hoa trà quả", mời thần linh, gia tiên họ nhà mình, rồi mời vong linh các vị tiền chủ, hậu chủ ngụ trong nhà này, đất này[2].
Có nhà khấn thêm một bài ở ban Thần Tài[5].
Văn khấn cúng Tết Hàn thực3 bài, giữ nguyên chữ, có chỗ điền tên và địa chỉ.MởCộng đồng và vùng
Đọc thêm về cúng Tết Hàn thực
Nguồn
- Việt Nam phong tục, mục XII Tứ thời tiết lạp, Phan Kế Bính, 1915 (vi.wikisource.org)
- Văn khấn Tết Hàn thực (vankhan.vn)
- Ý nghĩa khác biệt ngày tết Hàn thực Việt Nam (tapchicongthuong.vn)
- Tại sao Tết Hàn thực lại phải ăn bánh trôi bánh chay? (tuoitre.vn)
- Văn khấn Tết Hàn thực 2026: bài cúng gia tiên và Thần Tài (fptshop.com.vn)
- Tết Hàn thực, Tết bánh trôi bánh chay ngày 3 tháng 3 (vankhan.vn)
Thuộc bộ dữ liệu mở Loại lễ cúng Việt Nam và Nghi thức cúng Việt Nam, giấy phép CC BY 4.0.
Xem các lễ khácGiỗ chạp, Tết, nhà cửa, làm ăn, vòng đời, lễ làng và lễ các dân tộc.Mở