Lễ cúng cơm mới của làng, bản
- Lễ nông nghiệp của làng, xóm
- Lễ vật và cách cúng
Văn hoá và tín ngưỡng Ghi chép phong tục.
Về lễ này: làm lúc nào, cúng ai
Còn gọi: Thường tân, Mừng lúa mới, Tết cơm mới, Chôm khảu mớ (người Thái)
Theo tục của nhiều cộng đồng, gạo đầu mùa phải dâng thần linh và tổ tiên trước rồi cả nhà, cả bản mới ăn. Các nguồn đã mở tả lễ của người Thái ở Sơn La, Thanh Hóa, Đắk Lắk và người Thổ ở Thanh Hóa; mâm lễ và điều kiêng mỗi bản một khác.
- Làm lúc nào
- Sau gặt: tháng 9, tháng 10 âm lịch; nơi làm hai vụ thì thêm khoảng tháng 5
- Cúng ai
- Thần linh (thổ địa, thần đất, thần mưa), tổ tiên, vía lúa
Lễ vật và cách cúng
Theo nếp thường gặp mà các nguồn ghi lại. Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.
Tây Bắc, Người Người Thái, Mộc Châu, Sơn La, Dân gian
- Làm lúc nào
- Hằng năm vào mùa lúa chín
- Đặt lễ ở đâu
- Bàn thờ thổ công và bàn thờ tổ tiên trong nhà sàn
- Ai cúng
- Chủ lễ của gia đình; họ hàng và đại diện các nhà trong bản cùng dự
Lễ vật
| Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|
| Mâm cúng Thổ địa | Phải có. kính báo và mời về chứng giám |
| Mâm cúng tổ tiên: gà trống, thịt lợn, gạo nếp, xôi, rượu cần, trầu cau, tiền vàng, bát cơm mới | Phải có. bát cơm mới không thể thiếu; dành riêng một con gà trống thờ tổ tiên |
| Mâm cúng vía lúa: châu chấu, chuột rừng | Phải có. chỉ gồm các con vật hay phá mùa màng |
Trình tự
- Bày ba mâm lễ
- Chủ lễ khấn mời thần linh, tổ tiên về hưởng lộc, tạ ơn vụ mùa
- Lời khấn chúc con cháu mạnh khỏe, đi rừng đi suối bình an, mùa sau lại được mùa
- Anh em, thông gia, làng xóm cùng ăn cơm mới
Bắc Trung Bộ, Người Người Thái, Nam Xuân, Thiên Phủ, Phú Lệ, Dân gian
- Làm lúc nào
- Cuối tháng 5 hoặc tháng 10 âm lịch, sau khi thu hoạch; chọn ngày lành; ở Phú Thanh cúng vào chiều tối
- Đặt lễ ở đâu
- Tại nhà, trước bàn thờ
- Ai cúng
- Cả nhà cùng làm; cả bản cùng đi bắt cá, hái nấm chuẩn bị
Lễ vật
| Lễ vật | Số lượng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lúa mới cắt từ ruộng nhà | Phải có | |
| Thịt gà, thịt lợn, cá, cua suối, ốc dài, trứng, nấm | hai mâm cỗ | bản Bút, xã Nam Xuân |
| Cá gói măng chua, rau rừng đem đồ | xưa cả bản ra sông Luồng xúc cá từ sáng sớm |
Trình tự
- Sáng sớm ra ruộng chọn bông lúa chín cắt mang về
- Làm hai mâm cỗ dâng tạ trời đất, thần linh và tổ tiên
- Cả bản cùng ăn mừng
Điều kiêng
- Bản Páng (xã Phú Lệ) tuyệt đối không cúng gà, không cúng trâu, theo một chuyện cổ về con gà mẹ
Chỗ các nguồn nói khác nhau
- Cùng là người Thái ở Thanh Hóa: bản Bút (Nam Xuân) có thịt gà trên mâm cơm mới, còn bản Páng (Phú Lệ) kiêng cúng gà và trâu.
Tây Nguyên, Người Người Thái, Ea Kiết, Đắk Lắk, Dân gian
- Làm lúc nào
- Trung tuần tháng 9 âm lịch, khi lúa nương đã thu về bồ; bài báo cũng viết những ngày cuối tháng 10
- Đặt lễ ở đâu
- Trong buôn
- Ai cúng
- Thầy cúng trong buôn thay mặt cộng đồng
Lễ vật
| Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|
| Bát cơm nấu từ gạo mới | Phải có |
| Sản vật của mùa màng |
Trình tự
- Thầy cúng bày mâm cúng lúa mới
- Thầy cúng khấn lời cổ bằng tiếng Thái tạ ơn thần linh, tổ tiên
- Phần hội: quành loòng (khua chày), cồng chiêng, múa sạp, xòe; cả buôn ăn cỗ cơm mới
Bắc Trung Bộ, Người Người Thổ, Như Xuân, Thanh Hóa, Dân gian
- Làm lúc nào
- Mỗi năm hai lần, khoảng tháng 5 và tháng 10, sau mỗi vụ gặt; có chọn ngày
- Đặt lễ ở đâu
- Tại nhà từng hộ hoặc làm chung cả cộng đồng
- Ai cúng
- Thầy mo
Lễ vật
| Lễ vật | Số lượng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gạo mới, đĩa xôi, gà luộc, rượu, nước giếng hoặc nước mưa, cá, trầu cau | hai mâm: một mâm cúng thần linh, một mâm cúng gia tiên | Phải có. lời người dân trong bài: nghèo hay giàu cũng phải có |
| Sản vật do người trong nhà tự làm ra hoặc đánh bắt được | Phải có. trên mâm cúng tổ tiên | |
| Ba tới năm bông lúa đẹp | chọn trước khi gặt, treo cạnh bàn thờ tổ tiên để giữ hồn lúa |
Trình tự
- Trước khi gặt chọn bông lúa đẹp treo cạnh bàn thờ
- Thầy mo khấn từng mâm: mâm thần linh tạ trời đất, thần mưa, thần đất; mâm gia tiên nhắc công ông cha khai phá
- Xong lễ dọn cơm giữa sân, cả làng ăn cơm mới, đánh chiêng, múa hát, ném còn
Điều kiêng
- Gia tiên phải được ăn cơm mới trước; con cháu ăn trước là phạm thượng
Nguồn
- Lễ Chôm khảu mớ của đồng bào dân tộc Thái (baovanhoa.vn)
- Men cơm mới của người Thái xứ Thanh (baovanhoa.vn)
- Lễ ăn cơm mới của người Thái giữa đại ngàn (nhandan.vn)
- Người Thổ ở Thanh Hóa giữ gìn nghi lễ cúng cơm mới: Tri ân tổ tiên, cầu mùa bội thu (baovanhoa.vn)