Lễ dựng nêu cuối năm
- Tết Nguyên đán
- Lễ vật và cách cúng
Văn hoá và tín ngưỡng Ghi chép phong tục.
Về lễ này: làm lúc nào, cúng ai
Còn gọi: Thướng tiêu, Thượng tiêu, Thượng nêu, Lên nêu, Trồng nêu
Theo tục, cây nêu bằng tre dựng trước sân nhà, sân chùa những ngày cuối năm để báo Tết đến và giữ cho nhà cửa yên lành trong lúc ông Công ông Táo về trời. Ở Huế, lễ Thướng Tiêu của triều Nguyễn được phục dựng trong Đại Nội; người Mường dựng nêu lớn ở cửa chính và nêu nhỏ ở các cửa, chuồng trại.
- Làm lúc nào
- Người Kinh: 23 tháng Chạp; người Mường: từ 23 tháng Chạp; người Tày, Nùng: chiều 30 tháng Chạp; hạ nêu mùng 7 tháng Giêng
- Cúng ai
- Trời đất, thần linh, thổ công và gia tiên được cúng trước khi dựng nêu
Lễ vật và cách cúng
Theo nếp thường gặp mà các nguồn ghi lại. Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.
Dùng chung cả nước, Dân gian
- Làm lúc nào
- Người Kinh dựng nêu ngày 23 tháng Chạp, sau lễ tiễn ông Táo; hạ nêu mùng 7 tháng Giêng
- Đặt lễ ở đâu
- Trước sân nhà; nơi công cộng của làng, chủ yếu ở chùa làng
- Ai cúng
- Gia đình; nhà chùa
Lễ vật
| Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|
| Hương, hoa, rượu, trầu cau, bánh kẹo | mâm lễ khi dựng nêu, theo trang fptshop |
| Vật treo trên nêu: lá bùa, cờ hay dải vải ngũ sắc, khánh hoặc chuông gió, túi gạo muối, hình cá chép giấy | tùy nơi |
Trình tự
- Chọn cây tre hoặc trúc cao, thẳng
- Bày mâm lễ, khấn gia tiên và thần linh xin dựng nêu
- Buộc các vật treo lên ngọn rồi dựng nêu trước sân
- Mùng 7 tháng Giêng làm lễ khai hạ, cúng trời đất ngoài sân rồi hạ nêu (thuộc loại lễ khai-xuan)
Đồng bằng Bắc Bộ, Dân gian
- Làm lúc nào
- 23 tháng Chạp
- Đặt lễ ở đâu
- Sân nhà và chùa làng ở vùng châu thổ Bắc Bộ
Lễ vật
| Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|
| Vôi bột | rắc trên sân thành hình cung tên, có nhà vẽ hình chiếc nỏ, bàn cờ |
| Khánh bằng sành và một bó vàng treo trên ngọn nêu | ở chùa còn có ngọn phướn; nêu của nhà dân không có phướn |
Trình tự
- Chùa làng dựng cây nêu có ngọn phướn, treo khánh sành và bó vàng, rắc vôi bột hình cung tên
- Các gia đình dựng nêu ở sân, rắc vôi bột hình cung tên như ở chùa
Huế, Đại Nội Huế, Nghi lễ cung đình triều Nguyễn (được phục dựng)
- Làm lúc nào
- Sáng 23 tháng Chạp ở Thế Tổ Miếu, Triệu Tổ Miếu; từ 28 tháng Chạp tới 30 Tết ở các điểm di tích khác; hạ nêu mùng 7 tháng Giêng
- Đặt lễ ở đâu
- Sân Hiển Lâm Các trước Thế Tổ Miếu, và Triệu Tổ Miếu, trong Đại Nội
- Ai cúng
- Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế phục dựng lễ Thướng Tiêu của triều Nguyễn (từ năm 2015)
Lễ vật
| Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|
| Cây nêu bằng tre thẳng, dài hơn 15 mét | Phải có |
| Hương án và mâm lễ phẩm truyền thống | nguồn không kể từng món |
| Ấn triện, câu đối, phướn vải đỏ treo ở ngọn nêu | theo nghi thức triều Nguyễn; có nguồn ghi ngọn nêu treo ấn, tín, văn phòng tứ bảo, tượng trưng việc phong ấn để triều đình nghỉ Tết |
Trình tự
- Rước nêu từ cửa Hiển Nhơn vào Hoàng thành tới cửa Thế Miếu, có lính vệ khiêng, có nhạc lễ cung đình
- Bày hương án, lễ phẩm; đội Đại nhạc và các bồi tự làm lễ
- Đào đất, kéo dây dựng nêu
- Mùng 7 tháng Giêng làm lễ Hạ Tiêu (hạ nêu), khai ấn và tặng chữ đầu năm
Chỗ các nguồn nói khác nhau
- Ngày dựng nêu của triều đình: lễ phục dựng hiện nay làm sáng 23 tháng Chạp (Báo Pháp luật Việt Nam, Báo Văn Hóa); bài của Tạp chí Luật sư Việt Nam dẫn Châu bản triều Nguyễn viết lễ Thượng tiêu làm trong ngày 30 Tết.
Tây Bắc, Người Người Mường, Hòa Bình, Dân gian
- Làm lúc nào
- Từ 23 tháng Chạp trở đi, mỗi gia đình chọn ngày giờ lấy cây về dựng
- Đặt lễ ở đâu
- Cây nêu lớn ở cửa chính; những cây nêu nhỏ ở các cửa ra vào, nơi nuôi gia súc, nơi cất dụng cụ lao động
- Ai cúng
- Gia đình người Mường
Lễ vật
| Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|
| Cỗ thịt lợn luộc, con lợn có bao nhiêu bộ phận thì trên mâm phải có đủ miếng | Phải có. mâm lễ tế trời đất |
| Cơm canh | |
| Mâm cỗ chay | |
| Quả còn nhiều hình dạng, họa tiết treo trên cây nêu |
Trình tự
- Chọn ngày giờ đi lấy cây
- Cúng thần linh thổ công, thổ địa và gia tiên trước
- Làm lễ dựng cây nêu, treo các quả còn
- Dựng thêm nêu nhỏ ở các cửa và chỗ chuồng trại, theo quan niệm vạn vật cùng ăn Tết với người
Đông Bắc, Người Người Tày, Người Nùng, Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng, Dân gian
- Làm lúc nào
- Chiều 30 tháng Chạp
Trình tự
- Người Tày, Nùng trồng cây nêu vào chiều 30 tháng Chạp, không phải ngày 23 như người Kinh
Nguồn
- Cây nêu ngày Tết trong văn hóa dân gian Việt Nam (lsvn.vn)
- Cây nêu ngày Tết là gì? Sự tích, ý nghĩa và nghi thức dựng cây nêu (fptshop.com.vn)
- Tái hiện lễ Thướng Tiêu và chuỗi hoạt động Tết Huế cùng di sản (baophapluat.vn)
- Dựng nêu đón Tết ở khu di sản Huế (baovanhoa.vn)
- Tái hiện Lễ dựng cây nêu của người Mường (daibieunhandan.vn)