Lễ hạ điền, thượng điền
- Lễ nông nghiệp của làng, xóm
- Lễ vật và cách cúng
Văn hoá và tín ngưỡng Ghi chép phong tục.
Về lễ này: làm lúc nào, cúng ai
Còn gọi: Xuống đồng, Lên đồng (thượng điền), Cầu bông, Tế Thần Nông, Tế Tiên Sắc, Khai canh
Lễ của làng mở đầu và kết thúc vụ cấy, cầu mưa thuận gió hòa và tạ ơn sau thu hoạch. Theo các nguồn, đình Nam Bộ làm cùng hoặc gần lễ Kỳ yên ở bàn thờ Thần Nông ngoài sân đình; ở Quảng Ninh chủ tế cấy cây lúa đầu tiên rồi dân làng mới cấy; làng rau Trà Quế (Hội An) cúng Cầu bông mùng 7 tháng Giêng.
- Làm lúc nào
- Hạ điền trước khi cấy (Nam Bộ tháng 4, tháng 5 âm lịch; Phú Thọ, Quảng Ninh tháng 5, tháng 6); thượng điền khi xong vụ (Nam Bộ tháng 11, tháng 12); cầu bông khi lúa ngậm sữa hoặc đầu năm
- Cúng ai
- Thần Nông; Thành hoàng làng; có nơi kể thêm Hậu Tắc và các thần Mây, Mưa, Sấm, Sét
Lễ vật và cách cúng
Theo nếp thường gặp mà các nguồn ghi lại. Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.
Nam Bộ (nguồn không nói rõ hơn), Đồng Tháp, Cần Thơ, An Giang, Tế lễ đình làng
- Làm lúc nào
- Hạ điền đầu mùa mưa (tháng 4, tháng 5 âm lịch; Đồng Tháp từ tháng 3 tới tháng 5); thượng điền cuối mùa mưa (tháng 11, tháng 12 âm lịch); cầu bông khi lúa ngậm sữa. Đình Bình Thủy (Cần Thơ) làm Kỳ yên thượng điền ngày 12 tới 14 hoặc 15 tháng 4 âm lịch
- Đặt lễ ở đâu
- Bàn thờ Thần Nông (nền Xã Tắc) lộ thiên trước sân đình hay bên hông đình, có nơi là miếu riêng; nơi không còn bục thờ thì trải chiếu đặt lễ
- Ai cúng
- Hương chức, ban quý tế của đình; học trò lễ xướng
Lễ vật
| Lễ vật | Số lượng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Heo sống đã mổ, cạo lông, để nguyên con | 1 con | đình Mỹ Luông, đình Chợ Thủ (An Giang); xưa có nơi cúng bò, heo, dê, heo đực màu đen tuyền, nay đã giảm |
| Thịt heo chín, khổ thịt, đĩa tam sên | đình Mỹ An Hưng (Đồng Tháp) | |
| Xôi, bánh, trái cây, bông hoa, trà, rượu trắng, nhang đèn | ||
| Thúng lúa đặt trên bục thờ, có nơi kèm cái cộ kết bằng thân chuối | Tuỳ nhà. có nơi |
Trình tự
- Dâng hương, rượu, trà trước bàn thờ Thần Nông theo lời xướng của học trò lễ, lạy 4 lạy (đình An Hòa, Trảng Bàng)
- Nơi làm đủ nghi thì có văn tế, nhạc lễ như lễ Kỳ yên; nơi làm đơn giản chỉ dâng lễ
- Ở đình Bình Thủy: đưa sắc thần du ngoạn, tế Thần Nông, thay khăn sắc thần, xây chầu đại bội, tế bàn soạn, túc yết, chánh tế, tôn vương, tế sơn quân, tống khách
Chỗ các nguồn nói khác nhau
- Tháng của lễ thượng điền: bài khảo cứu trên doanhnhanplus.vn viết thượng điền vào tháng 11, tháng 12 âm lịch, nhưng chính bài ấy và hai bài của Báo Văn Hóa ghi đình Bình Thủy làm Kỳ yên thượng điền vào rằm tháng 4 âm lịch; đình Mỹ An Hưng làm ngày 19 và 20 tháng 11.
Nam Bộ (nguồn không nói rõ hơn), Nhà nông, Dân gian
- Làm lúc nào
- Ngày hạ điền, thượng điền của xóm ấp; có nơi cúng trước vụ mùa
- Đặt lễ ở đâu
- Rạp dựng trong xóm ấp, lễ bày trên bàn cao; có nơi cúng ngay ở đồng ruộng hay trước nhà
- Ai cúng
- Chủ lễ thay mặt bà con nông dân trong xóm
Lễ vật
| Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|
| Heo, gà | |
| Hương hoa, trà quả | |
| Gà, bánh trái, nhang đèn | khi từng nhà cúng trước nhà trước vụ mùa |
Trình tự
- Dựng rạp, bày lễ trên bàn cao, không có nhạc lễ
- Chủ lễ tạ Thần Nông, Hậu Tắc, các thần Mây, Mưa, Sấm, Sét đã giúp trong năm
- Cúng xong cả xóm cùng ăn uống
Đông Bắc, Phong Cốc, Quảng Yên, Quảng Ninh, Tế lễ đình làng
- Làm lúc nào
- Tháng 6 âm lịch, trước khi gieo cấy vụ mùa
- Đặt lễ ở đâu
- Đình Cốc (đình Phong Cốc) và ruộng trước cửa đình; sông Cửa Đình
- Ai cúng
- Ông chủ tế của làng
Trình tự
- Tế yết, cúng Thần Nông và Thành hoàng tại đình
- Chủ tế xuống ruộng trước cửa đình cấy những cây lúa đầu tiên trước dân làng
- Sau nghi lễ cấy này các nhà trong làng mới cấy ruộng nhà mình
- Phần hội: thi cấy, bơi thuyền chải ba keo (bơi yết, bơi giải hà, bơi chung cuộc)
Điều kiêng
- Chưa làm lễ cấy ở ruộng đình thì các nhà chưa cấy lúa xuống ruộng mình
Miền Bắc, Phú Thọ, Cẩm Lý (Bắc Ninh), Tế lễ đình làng
- Làm lúc nào
- Phú Thọ xưa: tiết hạ điền thường vào tháng 5, tháng 6 âm lịch. Đền Thần Nông ở xã Cẩm Lý: lễ khai canh, hạ điền trong hội ngày 15 và 16 tháng Giêng
- Đặt lễ ở đâu
- Phú Thọ: tại đình. Cẩm Lý: đền Thần Nông trên dãy núi Huyền Đinh
Lễ vật
| Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|
| Sản phẩm nông nghiệp của địa phương | Phú Thọ, theo văn bản tục lệ Hán Nôm; tóm tắt bài báo không kê cụ thể |
Trình tự
- Phú Thọ: làng cúng tế tiết hạ điền tại đình, phần lớn dân làng tham gia
- Cẩm Lý: tế Thần Nông cùng các vị thần, rồi làm nghi thức khai canh, hạ điền bằng việc gieo hạt giống tượng trưng và trao hạt giống cho các thôn
Nam Trung Bộ, Nhà nông, Trà Quế, Cẩm Hà, Hội An, Tế lễ đình làng
- Làm lúc nào
- Mùng 6 và mùng 7 tháng Giêng (lễ cúng Cầu bông); mùng 7 cũng là ngày hạ nêu; lễ cúng từ 7 giờ tới 10 giờ sáng mùng 7
- Đặt lễ ở đâu
- Đàn cúng, đình, miếu xóm của làng rau
- Ai cúng
- Các bô lão; chọn Chánh bái, tả hữu phân hiến, đội khánh tiết, người đọc văn, người xướng tế
Lễ vật
| Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|
| Mâm xôi màu hồng | |
| Gà trống | |
| Hương đèn, hoa quả, trà rượu, vàng mã | |
| Mâm quả, kiệu hoa của các thôn xóm | rước về miếu xóm dâng thổ thần |
Trình tự
- Từ 24 tháng Chạp làng dựng nêu
- Mùng 6 tháng Giêng nghinh thần về đàn cúng và cúng lễ túc
- Mùng 7 các thôn xóm rước lễ về miếu, dâng lễ và tế Thần Nông, có đọc văn tế
- Khi cúng nêu tên đất tên làng, lễ vật, rồi vái Thần Nông, Thành hoàng bổn xứ và các bậc lão làng nghề trồng rau đã khuất
- Hạ nêu, rồi vào phần hội
Nguồn
- Tục thờ Thần Nông ở Nam bộ (doanhnhanplus.vn)
- Độc đáo Lễ hội Kỳ yên đình Bình Thủy, Cần Thơ (Báo Văn Hóa)
- Khai mạc Lễ hội Kỳ yên thượng điền đình Bình Thủy 2024 (baovanhoa.vn)
- Đặc sắc lễ hội xuống đồng của cư dân đảo Hà Nam, Quảng Ninh (baophapluat.vn)
- Nguyễn Thị Hoàng Yến, Nghiên cứu nghi lễ cúng tế tiết Hạ điền qua nguồn thư tịch Hán Nôm: trường hợp thờ cúng thần linh ở tỉnh Phú Thọ, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Thủ đô Hà Nội số 92 năm 2025 (vjol.info.vn, trang tóm tắt)
- Khai hội đền Thần Nông, gìn giữ tín ngưỡng nông nghiệp truyền thống (baovanhoa.vn)
- Lễ hội Cầu Bông ở Làng du lịch tốt nhất (baovanhoa.vn)
- Làng rau Trà Quế ở phố Hội nô nức tổ chức lễ cúng Cầu bông (baovanhoa.vn)