Nghi lễ hầu đồng

Văn hoá và tín ngưỡng Ghi chép phong tục.

Về lễ này: làm lúc nào, cúng ai

Còn gọi: Lên đồng, Hầu bóng, Hầu thánh, Văn chầu, Hát văn hầu

Nghi lễ trung tâm của Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, di sản được UNESCO ghi danh năm 2016. Thanh đồng lần lượt hầu từng giá với khăn áo, điệu múa riêng, cung văn hát chầu văn kể sự tích các vị.

Làm lúc nào
Các dịp lễ tiết, ngày tiệc của đền, phủ; nhiều nhất vào tháng Ba và tháng Tám âm lịch
Cúng ai
Các vị thánh của Tam phủ, Tứ phủ: Thánh Mẫu, hàng Quan, Chầu Bà, Ông Hoàng, hàng Cô, hàng Cậu; có nơi hầu Hội đồng Trần triều

Lễ vật và cách cúng

Theo nếp thường gặp mà các nguồn ghi lại. Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.

Dùng chung cả nước, Thờ Mẫu, Tứ Phủ

Làm lúc nào
Các dịp lễ tiết trong năm, ngày tiệc của đền, phủ; nhiều nhất vào tháng Ba (giỗ Mẹ) và tháng Tám (giỗ Cha)
Đặt lễ ở đâu
Điện, đền, phủ thờ Mẫu và các vị thánh Tam phủ, Tứ phủ
Ai cúng
Thanh đồng (ông đồng, bà đồng) đứng giá; hai hoặc bốn người hầu dâng; cung văn hát chầu văn; thủ nhang của đền; con nhang đệ tử dự lễ

Lễ vật

Lễ vậtSố lượngGhi chú
Khăn phủ diện màu đỏPhải có. dùng chung cho mọi giá khi thánh giáng và thánh thăng
Khăn áo, mũ, thắt lưng, đạo cụ của từng giámỗi giá một bộPhải có. màu theo phủ: Thiên phủ đỏ, Nhạc phủ xanh, Thoải phủ trắng, Địa phủ vàng
Lễ chúng sinh: vàng mã, cháo, bánh trái, thức ăn, chậu nướctheo vankhan.vn, làm trước khi hầu, cùng lễ Thánh, qua người chủ đền
Hương, rượu, trà, trầu, thuốc để dâng trong từng giá
Lộc phát trong buổi hầu: tiền lẻ, hoa quả, bánh trái, vật dụngmàu lễ vật dâng thánh cũng theo màu của phủ (toplist.vn)
Nhạc cụ của cung văn: đàn nguyệt, phách, cảnh, sênh, trống chầu, chuông

Trình tự

  1. Lễ chúng sinh và lễ Thánh trước buổi hầu
  2. Thanh đồng thay lễ phục của giá sắp hầu, dâng hương
  3. Phủ khăn đỏ; khi thánh giáng thì bỏ khăn, thanh đồng làm lễ, múa theo vị thánh (múa mồi, múa kiếm, chèo đò, múa quạt), cung văn hát văn kể sự tích, công trạng của vị ấy
  4. Thánh ban lộc, thưởng cung văn, có khi phán truyền
  5. Thánh thăng: thanh đồng ngồi yên, phủ lại khăn, rồi chuyển sang giá kế
  6. Thứ tự các giá đi từ trên xuống: Thánh Mẫu, hàng Quan, Chầu Bà, Ông Hoàng, hàng Cô, hàng Cậu
  7. Kết thúc thường có bữa ăn chung của con nhang đệ tử, coi là lộc thánh (toplist.vn)

Chỗ các nguồn nói khác nhau

  • Số giá: nguồn nói có tới 36 giá, nhưng một buổi hầu chỉ hầu một số giá tùy thanh đồng; các nguồn không thống nhất con số của một buổi.

Miền Bắc, Bắc Bộ, Phủ Dầy, đền Bảo Hà, Thờ Mẫu, Tứ Phủ

Đặt lễ ở đâu
Các phủ, đền thờ Mẫu ở Bắc Bộ; báo Nhân Dân kể Phủ Dầy, đền Bảo Hà, phủ Tây Hồ

Trình tự

  1. Theo toplist.vn, lên đồng ở Bắc Bộ mang tính kinh điển, uy nghi, khuôn phép; trình tự chung như dòng toàn quốc

Huế, Huế, điện Hòn Chén, Thờ Mẫu, Tứ Phủ

Làm lúc nào
Nhất là dịp tháng Ba, lễ rước Mẫu trên sông Hương về điện Hòn Chén
Đặt lễ ở đâu
Điện Hòn Chén và trên đường rước Mẫu

Trình tự

  1. Ngoài kiểu lên đồng nghi lễ còn có lên đồng tập thể, gọi là Đồng vui

Miền Nam, Nam Bộ, Sài Gòn, Thờ Mẫu, Tứ Phủ

Trình tự

  1. Theo toplist.vn, lên đồng ở Nam Bộ, nhất là Sài Gòn, cởi mở, vui nhộn, dân dã hơn so với Bắc Bộ

Đọc thêm về nghi lễ hầu đồng

Bài của Nhật Nguyệt về cách cúng, phong tục và việc chuẩn bị.

Nguồn

  • Tập tục thờ cúng trong nghi thức lên đồng (vankhan.vn)
  • Tìm hiểu lễ hầu đồng diễn ra như thế nào và ý nghĩa các giá hầu (sunparadiseland.com)
  • Bảo tồn nét đẹp văn hóa Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, bvhttdl.gov.vn)
  • Gìn giữ, trao truyền và phát huy đúng hướng (nhandan.vn)
  • Nghi lễ trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam, Tứ phủ của Việt Nam (toplist.vn)
  • Đỗ Duy Hưng, Một số kết quả nghiên cứu nổi bật về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ ở vùng châu thổ Bắc Bộ hiện nay, Nghiên cứu Tôn giáo số 11 năm 2021 (vjol.info.vn)
Xem thêm văn cúng khácGiỗ chạp, Tết, nhà cửa, làm ăn, vòng đời và các lễ theo vùng.