Dân tộc Mảng: nơi cư trú, tiếng nói, tập tục thờ cúng và lễ hội chính

Dân tộc Mảng là ai và cư trú ở đâu?

Dân tộc Mảng là một trong 54 dân tộc Việt Nam, có tên tự gọi là Mảng. Các tên gọi khác từng được ghi nhận gồm Mảng Ư, Xá Mảng, Niểng O, Xá Bá O và Xá Cang Lai. Người Mảng hiện cư trú chủ yếu ở tỉnh Lai Châu, tập trung ở vùng Nặm Ban (còn ghi là Dum Bai) thuộc xã Nặm Ban, huyện Sìn Hồ, nơi từ lâu vẫn được xem là "quê hương" của dân tộc này.

Theo Danh mục các thành phần dân tộc Việt Nam, dân tộc Mảng có hai nhóm địa phương được ghi nhận là Mảng Gứng và Mảng Hệ. Đây là các nhóm địa phương thuộc cùng một dân tộc, không phải các dân tộc riêng biệt.

Về dân số, các nguồn số liệu ở những thời điểm khác nhau cho kết quả khác nhau. Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, dân tộc Mảng có khoảng 3.700 người. Theo số liệu Điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019, con số này là 4.650 người. Chênh lệch giữa hai nguồn phản ánh thời điểm điều tra khác nhau và phương pháp thu thập khác nhau, không phải mâu thuẫn về bản chất.

Nguồn gốc và vị trí trong cộng đồng các dân tộc

Các truyền thuyết, truyện kể còn lưu truyền ở vùng Nặm Ban cho thấy người Mảng là một trong những nhóm cư dân bản địa ở vùng Tây Bắc. Đây là nhận định được ghi nhận trong các tài liệu giới thiệu về dân tộc Mảng, dựa trên các truyền thuyết địa phương hơn là các kết luận khảo cổ hay ngôn ngữ học đã được khẳng định chắc chắn.

Trong bảng danh mục 54 dân tộc, dân tộc Mảng đứng ở vị trí thứ 44, xếp cạnh các dân tộc như Chứt, Cờ Lao, Bố Y. Địa bàn cư trú được ghi nhận là tỉnh Lai Châu.

Tiếng Mảng thuộc nhóm ngôn ngữ nào?

Tiếng Mảng thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khơ Me, trong ngữ hệ Nam Á. Đây là nhóm ngôn ngữ phân bố rộng khắp Đông Nam Á lục địa, bao gồm nhiều dân tộc ở Việt Nam như Khơ Me, Ba Na, Xơ Đăng, Cơ Ho, Mnông, Khơ Mú, Bru - Vân Kiều và một số dân tộc khác.

Một đặc điểm đáng chú ý là nhiều người Mảng biết tiếng Thái. Điều này phản ánh quá trình tiếp xúc lâu dài và mối quan hệ đa chiều giữa cộng đồng người Mảng với các cộng đồng người Thái cùng sinh sống trong khu vực. Trong lịch sử, tổ chức xã hội truyền thống của người Mảng từng chịu sự chi phối của tổ chức xã hội Thái, tuy nhiên tổ chức bản (muy) vẫn được duy trì theo tập quán truyền thống.

Vị trí của tiếng Mảng trong bức tranh ngôn ngữ Tây Bắc

Sự song hành giữa tiếng Mảng và tiếng Thái ở vùng Tây Bắc cho thấy bức tranh ngôn ngữ ở khu vực này khá phức tạp. Một cộng đồng có thể sử dụng tiếng mẹ đẻ trong nội bộ gia đình, dòng họ, đồng thời sử dụng tiếng Thái trong giao tiếp liên cộng đồng. Đây là hiện tượng phổ biến ở nhiều vùng miền núi Việt Nam, nơi các dân tộc sinh sống đan xen.

Hoạt động sản xuất truyền thống của người Mảng

Người Mảng là cư dân "ăn nương", chuyên sống bằng nông nghiệp nương rẫy theo lối sống du canh du cư. Việc chọn nương và đánh dấu sở hữu được tiến hành từ sau tết. Vào khoảng tháng 3 đến tháng 4, người ta phát cỏ, để khô và nỏ. Sang tháng 5 đến tháng 6, họ đốt nương rồi gieo hạt. Công cụ làm nương gồm rìu, dao và gậy chọc lỗ.

Theo các tài liệu giới thiệu về dân tộc Mảng, năng suất lúa nương thường thấp do đất đai cằn cỗi, rừng non, đời sống bấp bênh và tình trạng thiếu ăn quanh năm. Những năm gần đây, một bộ phận người Mảng đã biết làm nương cuốc, một số nơi làm ruộng bậc thang, nhờ đó năng suất lúa ổn định hơn.

Chăn nuôi và thủ công chưa phát triển mạnh. Người Mảng nuôi trâu, bò, dê, gà, lợn. Hái lượm và săn bắt trong suốt bốn mùa vẫn giữ vai trò quan trọng trong hoạt động kinh tế. Một số sản phẩm đan lát của người Mảng như bem, cót, gùi được các dân tộc khác trong vùng ưa chuộng.

Bữa ăn và trang phục

Người Mảng ăn hai bữa mỗi ngày, gồm bữa trưa và bữa tối. Ngô là lương thực chính, thường được trộn với sắn hoặc trộn với ít gạo rồi đồ lên. Lá sắn non đồ muối là thức ăn gần như quanh năm. Người Mảng ưa hút thuốc lào và uống rượu trắng.

Y phục truyền thống vẫn được giữ gìn, mặc dù nhiều người đã mặc giống người Thái hoặc người Việt. Nét độc đáo trong y phục phụ nữ Mảng là tấm choàng quấn quanh thân, được cắt may bằng vải thô màu trắng, ở giữa thêu hàng chỉ đỏ. Đầu để trần, tóc buộc thành chỏm trên đầu bằng dây có tua, chân quấn xà cạp. Nữ phục Mảng còn có tấm khăn trắng thêu các đường viền chỉ ở thắt lưng và ngực áo. Khi mặc, người phụ nữ để hở yếm trắng và dây chuyền. Váy có màu chàm đen, gấu váy có đường viền đỏ.

Nhà ở và phương tiện vận chuyển

Người Mảng ở nhà sàn làm bằng gỗ tạp, kỹ thuật thô sơ. Phương tiện vận chuyển phổ biến là gùi, có dây đeo vắt qua trán, sau gáy có ách. Cách đeo gùi này cũng thấy ở nhiều dân tộc khác trong nước và trên thế giới.

Tổ chức xã hội truyền thống của người Mảng

Người đứng đầu tổ chức xã hội truyền thống của người Mảng là Pơgia. Ông này cùng Hội đồng các trưởng họ điều khiển mọi hoạt động văn hóa, tôn giáo, xã hội trong bản. Về sau, tổ chức xã hội này bị phá vỡ và chịu sự chi phối của tổ chức xã hội Thái. Tuy nhiên, tổ chức bản (muy) vẫn được duy trì theo tập quán truyền thống.

Bản có trưởng bản trông coi việc thu thuế và tạp dịch. Trong bản thường có một dòng họ lớn, các trưởng họ cùng với hội đồng già làng điều hành mọi hoạt động xã hội, tôn giáo theo tập quán. Người Mảng có năm họ chính, mỗi họ lấy một con vật làm vật tổ.

Tập tục thờ cúng của người Mảng

Hệ thống tín ngưỡng của người Mảng khá phong phú và có vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần. Người Mảng tin có nhiều loại ma, trong đó ma nhà có vị trí đặc biệt quan trọng. Ma nhà được cúng vào dịp tết hoặc khi trong nhà có người đau ốm. Bên cạnh ma nhà, người Mảng còn thờ ma Đẳm, tức tổ tiên và dòng họ.

Trời được quan niệm là đấng sáng tạo tối cao. Ở đây có cả truyền thuyết về sự xuất hiện loài người theo mô típ truyện quả bầu, một mô típ khá phổ biến trong kho tàng truyền thuyết của nhiều dân tộc ở Việt Nam và Đông Nam Á.

Quan niệm về vũ trụ bốn tầng

Người Mảng quan niệm vũ trụ có bốn tầng. Trên trời là thế giới của thần linh sáng tạo. Mặt đất là thế giới của con người và các loại ma. Dưới đất là thế giới của người lùn xấu xí. Dưới nước là thế giới của thuồng luồng. Cách hình dung này cho thấy một hệ thống vũ trụ luận có cấu trúc rõ ràng, phân tầng theo chiều dọc từ cao xuống thấp.

Nghi lễ nông nghiệp và các dịp cúng bái

Hàng năm, dân bản còn cúng ma bản và ma nhà để cầu yên. Đặc biệt, ở người Mảng tồn tại hàng loạt nghi lễ liên quan đến nông nghiệp, bao gồm lễ gieo nương, cúng hồn lúa, cúng mẹ lúa và cúng sau vụ thu hoạch. Đây là những nghi lễ gắn chặt với chu kỳ canh tác nương rẫy, phản ánh vai trò trung tâm của cây lúa và hoạt động nông nghiệp trong đời sống của cộng đồng.

Lễ hội và tết của người Mảng

Ngoài tết Nguyên đán, người Mảng ăn tết Cơm mới sau vụ gặt tháng 10 âm lịch. Đây là dịp quan trọng để cộng đồng tạ ơn và cầu mong mùa màng tiếp theo. Lễ mừng nhà mới là ngày vui của cả bản, gồm nhiều nghi lễ phức tạp thể hiện đặc trưng tộc người.

Nghi thức dựng nhà

Mặc dù nhà của người Mảng được đánh giá là tạm bợ, nhưng từ khâu chọn đất, san nền, dựng cột cho đến lợp đều phải nhờ thầy bói xem ngày, giờ rồi mới tiến hành dựng nhà. Điều này cho thấy vai trò của yếu tố tâm linh trong các quyết định liên quan đến nơi ở và sinh hoạt cộng đồng.

Tang lễ

Tang lễ của người Mảng gồm nhiều nghi thức phức tạp, từ khâm liệm cho đến khi chôn cất. Trước đây, quan tài chủ yếu dùng vỏ cây hoặc tre ghép. Về sau, người ta dùng thân cây khoét rỗng hoặc hòm ván gỗ.

Văn nghệ và trò chơi dân gian

Làn điệu dân ca "xoỏng" của người Mảng được nhiều người biết và ưa thích. Các truyện dã sử, truyện kể về lịch sử dân tộc thường được người già kể lại. Vào các dịp lễ tết, trẻ em chơi cầu lông và đánh quay. Thanh niên ở một số nơi chơi ném còn.

Bảng tóm tắt thông tin cơ bản về dân tộc Mảng

Những điểm cần lưu ý khi tìm hiểu về dân tộc Mảng

Các tài liệu giới thiệu về dân tộc Mảng hiện có trên các cổng thông tin của cơ quan nhà nước phần lớn được biên soạn từ cùng một nguồn gốc hoặc có nội dung tương tự nhau. Vì vậy, khi tra cứu, người đọc có thể gặp các đoạn mô tả gần như trùng khớp giữa nhiều trang. Điều này không có nghĩa là thông tin được kiểm chứng độc lập nhiều lần, mà phản ánh việc cùng một nguồn tư liệu được dẫn lại.

Về số liệu dân số, các con số khác nhau giữa các thời điểm điều tra là chuyện bình thường. Người đọc nên ghi rõ thời điểm và nguồn số liệu khi trích dẫn, thay vì coi một con số duy nhất là con số đúng cho mọi thời điểm.

Về các nhóm địa phương, Mảng Gứng và Mảng Hệ là hai nhóm thuộc cùng dân tộc Mảng, không phải hai dân tộc riêng. Trong danh mục chính thức của Việt Nam, dân tộc Mảng là một thành phần duy nhất, với hai nhóm địa phương được ghi nhận.

Về đời sống tín ngưỡng, các thực hành thờ cúng của người Mảng như cúng ma nhà, cúng ma bản, lễ gieo nương, cúng hồn lúa, cúng mẹ lúa được mô tả trong các tài liệu như những thực hành văn hóa gắn với chu kỳ nông nghiệp và tổ chức cộng đồng. Người đọc có thể tìm hiểu các thực hành này ở góc độ văn hóa tộc người, bên cạnh việc ghi nhận rằng đây là những nghi lễ mang tính tín ngưỡng truyền thống.