Lễ xuống đồng đầu năm: Lồng Tồng của người Tày, hội xuống đồng vùng cao và lễ tịch điền của người Kinh

Vì sao các lễ xuống đồng đầu năm lại dễ bị nhập chung thành một?

Ba vế Lồng Tồng của người Tày, hội xuống đồng vùng cao và lễ tịch điền của người Kinh thường được nhắc trong cùng một mạch vì đều gắn với nghi thức mở đầu vụ lúa. Tuy vậy, cách gọi tên, chủ thể tổ chức và nghi thức trọng tâm của mỗi vế không giống nhau. Bài viết dưới đây trình bày từng vế theo các nguồn đã thu thập, sau đó đặt chúng cạnh nhau trong một bảng so sánh.

Lồng Tồng của người Tày

Lồng Tồng (có nơi ghi Lồng Tông) theo tiếng Tày nghĩa là xuống đồng, là lễ hội mở đầu mùa vụ mới của đồng bào Tày. Báo Điện tử Chính phủ dẫn lời ông Nguyễn Vũ Mão, Phó Chủ tịch UBND xã Bạch Thông, tỉnh Thái Nguyên, cho biết lễ hội gồm phần lễ với dâng hương, cầu mùa, cầu phúc và nghi thức đường cày đầu năm. Báo Nhân Dân mô tả Lễ hội Lồng Tông ở huyện Chiêm Hóa, Tuyên Quang diễn ra vào mùng 8 tháng Giêng âm lịch hằng năm, với mong ước cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Về nghi thức, Báo Nhân Dân ghi nhận phần lễ bắt đầu bằng việc rước 9 mâm Tồng từ đền Bách Thần về sân vận động trung tâm huyện, kèm màn múa lân gọi là múa xuống đồng của trai thanh nữ tú. Các mâm Tồng là sản vật địa phương dâng tạ ơn các vị thần. Sau đó thầy cả và các thầy giúp việc làm lễ đặt mâm Tồng, tạ ơn trời đất, cầu ấm no hạnh phúc cho mọi nhà. Cuối phần lễ là nghi lễ xuống đồng, tức cày ruộng, với mong muốn đường cày may mắn đầu năm mang lại dân khang vật thịnh.

Phần hội gồm các trò chơi dân gian như tung còn, kéo co và các hoạt động văn hóa thể thao, trưng bày không gian văn hóa, hội thi làm bánh giầy ngũ sắc. Theo Báo Nhân Dân, Lồng Tông là lễ hội tiêu biểu của người Tày tỉnh Tuyên Quang, đã được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và trở thành sản phẩm du lịch đặc thù mỗi dịp Tết đến Xuân về.

Cũng về Lồng Tồng, VietnamPlus đưa tin Lễ hội Lồng tồng Ba Bể năm 2025 tại thôn Bó Lù, xã Nam Mẫu, huyện Ba Bể, Bắc Kạn diễn ra ngày mùng 10 tháng Giêng, được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Phần lễ có màn rước mâm cỗ, dâng cỗ của các chàng trai cô gái trong trang phục truyền thống, mâm cỗ gồm sản vật của người nông dân, hướng về cội nguồn, cầu trời đất cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia súc gia cầm đầy chuồng. Phần hội có biểu diễn nghệ thuật, thi giã bánh giầy, đẩy gậy, bịt mắt bắt dê và trải nghiệm không gian văn hóa các dân tộc.

Cùng nguồn VietnamPlus, Lễ hội Lồng tồng ATK Định Hóa (Thái Nguyên) năm 2025 khai mạc ngày mùng 10 tháng Giêng, được mô tả là lễ hội xuống đồng truyền thống của đồng bào dân tộc Tày, Nùng của tỉnh Thái Nguyên mỗi dịp Tết đến Xuân về. Tại lễ hội này, du khách chứng kiến nghi lễ cầu mùa của dân tộc Tày, lễ xuống đồng của dân tộc Sán Chay và lễ cầu phúc của dân tộc Dao. Như vậy, ngay trong một lễ hội Lồng tồng, nhiều dân tộc cùng tham gia với các nghi lễ riêng. VietnamPlus cũng cho biết lễ hội Lồng tồng ATK Định Hóa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản phi vật thể quốc gia năm 2017, và từ năm 2002 lễ hội được khôi phục trên cơ sở lễ hội truyền thống của đồng bào các dân tộc vùng Chiến khu Việt Bắc.

Về thời điểm, các nguồn không hoàn toàn trùng nhau: Báo Nhân Dân ghi Lồng Tông Chiêm Hóa vào mùng 8 tháng Giêng; Báo Điện tử Chính phủ ghi Lồng Tồng Bạch Thông trong hai ngày mùng 8 và mùng 9 tháng Giêng; VietnamPlus ghi Lồng tồng Ba Bể khai hội mùng 10 tháng Giêng và Lồng tồng ATK Định Hóa vào mùng 9, mùng 10 tháng Giêng. Đây là khác biệt giữa các địa phương, không phải mâu thuẫn về bản chất.

Hội xuống đồng vùng cao

Hội xuống đồng vùng cao là cách gọi chung cho các lễ hội đầu xuân gắn với nghi thức mở đầu vụ sản xuất ở vùng cao phía Bắc. Báo Điện tử Chính phủ mô tả những ngày đầu xuân Bính Ngọ 2026, khắp các bản làng vùng cao phía Bắc rộn ràng tiếng trống, tiếng khèn; từ thôn An Thành (Lào Cai), bản Ham Xoong nơi biên giới Điện Biên đến xã Bạch Thông (Thái Nguyên), các lễ hội xuống đồng truyền thống đồng loạt diễn ra.

Một trường hợp cụ thể là Lễ hội xuống đồng (Roóng Poọc) của người Giáy tại thôn An Thành, xã Bát Xát, tỉnh Lào Cai. Theo Báo Điện tử Chính phủ, lễ hội được tổ chức thường niên vào ngày Thìn đầu tiên của năm mới, được xem là nghi thức khởi đầu cho một chu kỳ sản xuất. Trong không gian linh thiêng, nghi lễ dâng hương, cúng Thần Nông được thực hiện trang trọng, cầu mưa thuận gió hòa, lúa ngô đầy bồ. Phần hội gồm kéo co, đẩy gậy, bịt mắt bắt vịt, ném còn, thi cày ruộng. Cũng theo nguồn này, ông Ngô Hoàng Sơn, Phó Chủ tịch UBND xã Bát Xát, cho biết lễ hội là nét đẹp văn hóa tâm linh, là di sản quý báu mang đậm màu sắc dân gian được đồng bào người Giáy gìn giữ qua bao thế hệ, đồng thời là dịp tế lễ tạ ơn đất trời và là ngày hội để bà con gặp gỡ, giao lưu.

Cùng thời điểm, tại bản Ham Xoong, xã Nà Bủng, tỉnh Điện Biên, Lễ hội Gầu Tào năm 2026 của đồng bào Mông diễn ra với nghi thức dựng cây nêu, lễ cúng cầu phúc, gửi gắm ước mong bình an, mùa màng bội thu. Phần hội có thi leo cây nêu hái lộc, giã bánh giầy, bắt vịt, giao lưu văn nghệ giữa các bản, và cuộc thi chạy chinh phục đỉnh Ngải Thầu. Khu thi ẩm thực giữa các bản có mâm cỗ truyền thống gồm gà bản, vịt bản, ốc nấu đậu, mèn mén và rượu ngô; chị Sùng Thị Dùa (bản Nà Cốc 1) cho biết mèn mén là món các cụ truyền lại, không thể thiếu trong mâm cỗ.

Như vậy, hội xuống đồng vùng cao không phải một lễ hội duy nhất với một chủ thể duy nhất, mà là một nhóm lễ hội có cùng ý nghĩa mở đầu vụ sản xuất, do các dân tộc khác nhau tổ chức với nghi thức và lễ vật khác nhau. Cần phân biệt: Lồng Tồng cũng là một lễ xuống đồng, nhưng gắn với người Tày và có tên gọi riêng theo tiếng Tày; còn hội xuống đồng vùng cao là cách gọi khái quát, bao gồm cả Lồng Tồng lẫn các lễ hội khác như Roóng Poọc của người Giáy hay Gầu Tào của người Mông.

Lễ tịch điền của người Kinh

Lễ tịch điền là nghi lễ gắn với nhà nước và vua chúa trong truyền thống người Kinh, trong đó nhà vua đích thân cày ruộng để khuyến khích nông nghiệp. Tuy nhiên, trong tập nguồn tham khảo được cung cấp cho bài viết này, không có nguồn nào đề cập trực tiếp đến lễ tịch điền của người Kinh. Báo Nhân Dân có liệt kê một tin liên quan mang tên Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn Xuân Quý Mão 2023 trong danh sách tin liên quan, nhưng phần nội dung chi tiết của tin đó không nằm trong nguồn được cung cấp. Vì vậy, bài viết không đưa ra mô tả cụ thể về lễ vật, thời điểm hay nghi thức của lễ tịch điền để tránh suy diễn ngoài nguồn.

Điều có thể nói một cách thận trọng: tên gọi tịch điền gắn với hành động cày ruộng của nhà vua, khác với Lồng Tồng và hội xuống đồng vùng cao vốn do cộng đồng làng bản tổ chức. Sự khác biệt về chủ thể tổ chức này là một điểm cần lưu ý khi so sánh, nhưng chi tiết cụ thể về lễ tịch điền cần được đối chiếu thêm từ nguồn khác. Độc giả nên xem đây là phần còn thiếu căn cứ trong bài, không phải kết luận về bản chất của lễ tịch điền.

Bảng so sánh các điểm khác biệt chính

Vì sao các vế lại khác nhau?

Các nguồn trong bài không đưa ra giải thích tổng quát cho sự khác biệt giữa ba vế. Tuy nhiên, có thể ghi nhận một số điểm mà chính nguồn nêu ra. Báo Nhân Dân mô tả Lồng Tông là loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian, cầu mùa của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước, thể hiện tín ngưỡng phồn thực cổ xưa và kết hợp với thờ Thành hoàng làng, Địa thần, những người có công với đất nước, khai lập làng. Đây là cách giải thích của Báo Nhân Dân về nguồn gốc tín ngưỡng của Lồng Tông.

Với hội xuống đồng vùng cao, Báo Điện tử Chính phủ mô tả điểm chung của các lễ hội từ Bát Xát, Nà Bủng đến Bạch Thông là tinh thần hướng về cội nguồn và khát vọng ấm no, đồng thời là dịp để cộng đồng gặp gỡ, gắn kết, củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc. Với lễ tịch điền, như đã nêu, tập nguồn không cung cấp giải thích.

Cần lưu ý gì khi tra cứu về các lễ này?

Một điểm dễ gây nhầm lẫn là tên gọi. Lồng Tồng vừa là tên riêng của lễ hội người Tày, vừa được dùng như một cách gọi khác của lễ xuống đồng nói chung trong một số bài báo. Trong khi đó, hội xuống đồng vùng cao là cách gọi khái quát, không phải tên của một lễ hội cụ thể. Khi tra cứu, nên xác định rõ lễ hội đang được nói tới là của dân tộc nào, ở địa phương nào, vì cùng một tên gọi khái quát có thể ứng với nhiều nghi thức khác nhau.

Một điểm nữa là thời điểm tổ chức không thống nhất giữa các nguồn và các địa phương. Như đã dẫn ở trên, Lồng Tồng có thể diễn ra mùng 8, mùng 9 hoặc mùng 10 tháng Giêng tuỳ nơi; Roóng Poọc lại chọn ngày Thìn đầu tiên của năm mới. Đây là khác biệt giữa các địa phương, không phải sự mâu thuẫn cần phân xử đúng sai.

Cuối cùng, bài viết này không xếp hạng các vế theo tiêu chí nào. Mỗi lễ hội là một thực hành văn hóa của một cộng đồng cụ thể, với lễ vật, thời điểm và nghi thức riêng. Sự khác biệt giữa chúng là dữ liệu để hiểu thêm về đời sống nông nghiệp và tín ngưỡng của từng cộng đồng, không phải thước đo để đánh giá lễ hội nào đầy đủ hơn lễ hội nào.