Tới nội dung

Cúng giao thừa ngoài trời

Còn gọi: Lễ Trừ tịch, Cúng hành khiển, Văn khấn giao thừa ngoài trời

  • Tết Nguyên đán
Văn hoá và tín ngưỡng Ghi chép phong tục.

Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.

Cúng giao thừa ngoài trời là gì, làm khi nào?

Cúng giao thừa ngoài trời, còn gọi là lễ trừ tịch, là lễ làm vào lúc giao tiếp giữa năm cũ và năm mới; theo từ điển Hán Việt của Đào Duy Anh mà Báo Tuổi Trẻ dẫn, giao thừa nghĩa là cũ giao lại, mới đón lấy[1].

Phan Kế Bính (1915) ghi: nửa đêm hôm 30 rạng ngày mồng một, ở thành phố nhà nào cũng bày hương án ra giữa sân để cúng giao thừa; ở thôn quê thì các xóm tế giao thừa ở điếm sở, trống đánh, pháo đốt ầm ầm[2].

Lễ giao thừa có hai phần: cúng quan Hành khiển ngoài trời làm trước, cúng gia tiên trong nhà làm sau; VnExpress ghi lễ thường làm từ 23 giờ đêm 30 Tết tới trước 1 giờ ngày mùng 1[3]. Năm tháng Chạp thiếu thì giao thừa là đêm 29: Báo Hà Tĩnh ghi tháng Chạp năm Ất Tỵ chỉ có 29 ngày, nên giao thừa rơi vào ngày 29 Tết, tức 16/2/2026[4].

Cần chuẩn bị những gì?

  • Chiều 30 TếtTheo tục, nhà quét dọn nhà cửa, cổng ngõ, sửa sang bàn thờ, làm cỗ cúng gia thần, gia tiên, rồi lập bàn đặt lễ tiễn quan đương niên năm cũ và sắm lễ đón quan đương niên năm mới[5].
  • Nơi đặt lễNgày nay bàn cúng ở nhà riêng thường đặt ngoài sân hay trước cửa nhà; trên hương án có bình hương và hai ngọn đèn dầu hay hai ngọn nến[1]. Sân thấp trũng, chật chội hay trời mưa gió thì có thể kê bàn giữa nhà để làm lễ[5].
  • Người đứng lễChủ gia đình đứng lễ và tự khấn, gọi là khấn Nôm[3][5]. Người khấn ăn mặc chỉnh tề, kín đáo; VnExpress ghi không mặc quần đùi, áo sát nách khi ra khấn[3].

Lễ vật, mâm cúng

Báo Tuổi Trẻ kể lễ vật xưa gồm thủ lợn hay con gà, bánh chưng, mứt kẹo, trầu cau, hoa quả, rượu nước và vàng mã, đôi khi thêm chiếc mũ của Đại Vương hành khiển[1]. Theo quan niệm truyền thống mà VnExpress dẫn, lễ giao thừa dùng cỗ mặn vì đối tượng dâng lễ là các vị thần; mâm cơ bản là một đĩa xôi, một con gà luộc, trầu cau, rượu, nước, hoa tươi, vàng mã và mũ áo thần linh, có thể dùng luôn các món đã nấu cho Tết, không bắt buộc làm mâm riêng[3].

Nhà thờ Phật có thể bày mâm chay cúng Phật, nhưng theo tập quán vẫn có mâm mặn riêng để cúng các vị thần[3]; các chùa cúng giao thừa bằng đồ chay[1].

Cận cảnh đĩa thanh long và chuối, đĩa xôi màu đỏ, bánh gói lá và xấp giấy tiền vàng đặt trên bàn.
Lễ cúng giao thừa trời đất trong một nhà ở Đông Hà, đêm giao thừa Tết năm 2017.Ảnh: Phương Huy, Wikimedia Commons (phạm vi công cộng)
Vùng:

Cả nước

Dân gian, Cúng ngoài trời

Lễ vậtChay, mặnGhi chú
Hương, đèn, nến
Hương, hoa, đèn nếnPhải có
Trầu cau
Trầu cauChay
Vàng mã
Quần áo, mũ thần linh (đồ mã)
Món mặn
Thủ lợn luộcMặn
Gà trống luộcMặn
Xôi, bánh
XôiChay
Bánh chưngMặn
Mứt kẹo, gạo muốiChayTuổi Trẻ kể mứt kẹo; VnExpress kể gạo muối trong mâm đầy đủ hơn của nhiều nhà ngày nay
Trà, rượu, nước
Rượu

Nguồn: [1][2][3][5]

Miền Trung

Dân gian

Lễ vậtChay, mặn
Hương, đèn, nến
Hương hoa, đèn nến, trầu cau, trà rượu, mâm ngũ quảChay
Xôi, bánh
Bánh chưng hoặc bánh tétMặn
Món mặn
Gà luộc, giò lụa, miến, thịt heo, cá khoMặn

Nguồn: [6]

Huế, Huế, Dân gian

Lễ vậtChay, mặnGhi chú
Hương, đèn, nến
Bát nhang, hương đèn
Hoa
Hoa, mâm ngũ quảChay
Vàng mã
Giấy vàng bạc
Đồ mã: áo quần, hia, mão cho thiên binhÁo giấy màu vàng, tượng trưng trang phục của Đại Vương
Xôi, bánh
Xôi, chèChayNhà có tục ăn chay sáng mùng 1 thì tối 30 không cúng mặn, chỉ một mâm xôi, chè
Món mặn
Con gàMặnNhà không kiêng cữ thì thêm, với niềm tin con gà gọi mặt trời chiếu sáng cả năm

Nguồn: [7]

Miền Nam

Nam Bộ (nguồn không nói rõ hơn), Dân gian

Lễ vậtChay, mặnGhi chú
Hương, đèn, nến
Hương, hoa, đăng, trà, trái, thựcChay
Xôi, bánh
Xôi nếpChayCó gia đình cúng, mang ý nghĩa kết dính, bền chặt
Gạo, muối
Đĩa muối gạoChayKhông ít gia đình đặt thêm

Nguồn: [9]

Các bước làm lễ

  1. Trước giờ Tý, bày lễ lên hương án ngoài trời và làm lễ tiễn quan đương niên năm cũ[5].
  2. Chủ gia đình thắp đèn nến, rót rượu, thắp hương, rồi chắp tay hướng về mâm lễ mà khấn[5][3].
  3. Đúng lúc giao thừa, làm lễ đón quan đương niên năm mới: thắp nhang, khấn, đọc văn khấn[5]. Báo Tuổi Trẻ tả lúc trừ tịch chuông trống vang lên, người chủ ra khấu lễ trước, mọi người kế đó lễ theo[1].
  4. Hết ba tuần hương thì hoá tờ văn khấn cùng vàng mã[5].
  5. Xong lễ ngoài trời, gia chủ vào nhà khấn Thổ Công, lễ vật tương tự lễ giao thừa[1], rồi thắp hương khấn gia tiên[3].

Vì sao làm như vậy?

Phan Kế Bính ghi tục ta tin mỗi năm có một ông Hành khiển coi việc nhân gian; hết năm, thần nọ bàn giao công việc cho thần kia, nên cúng tế để tiễn đưa ông cũ mà đón ông mới[2]. VnExpress dẫn sách Ngọc Hạp ký: mỗi năm Ngọc Hoàng phái xuống trần gian một vị Hành khiển cùng quan Hành binh và Phán quan để cai quản nhân gian[3]. Có hướng dẫn kể có 12 vị Hành khiển và 12 vị Phán quan, mỗi vị coi một năm, hết 12 năm thì luân phiên trở lại, nên lời khấn mỗi năm đổi theo vị của năm ấy[5].

Lễ cúng ngoài trời vì, theo Báo Tuổi Trẻ, người xưa hình dung lúc bàn giao, quân đi quân về đầy không trung, có quan quân chưa kịp ăn uống gì; việc gấp nên các vị không vào nhà ngồi mâm được, chỉ dừng ăn vội hay mang theo, vì thế các nhà đưa xôi gà, bánh trái, hoa quả, toàn đồ ăn nguội, ra ngoài trời mà cúng[1].

Chữ trừ tịch, theo Phan Kế Bính, là chiều hôm trừ hết năm cũ để sang năm mới, lại có một nghĩa là trừ khử ma quỷ[2]; Báo Tuổi Trẻ ghi ý của lễ là đem bỏ những điều xấu của năm cũ để đón điều tốt đẹp của năm mới[1].

Mỗi vùng làm khác nhau thế nào?

  • Miền TrungTheo các chuyên gia văn hoá Báo Thanh Niên dẫn, nhiều gia đình miền Trung cúng giao thừa hai mâm: một mâm ngoài trời tiễn vị thần cai quản năm cũ và đón vị thần mới, một mâm trong nhà dâng gia tiên; bánh chưng hay bánh tét gần như không thể thiếu[6].
  • HuếTối 30, người Huế cúng rước ông Táo về lúc đầu đêm rồi mới cúng giao thừa; bàn cúng lập ngoài trời với bát nhang, hương đèn, hoa, mâm ngũ quả, giấy vàng bạc và đồ mã đủ bộ áo quần, hia, mão cho thiên binh[7]. Áo giấy màu vàng, tượng trưng trang phục của Đại Vương, khác đồ mã cúng đất, cúng tất niên lấy màu đỏ làm chủ[7]. Nhà có tục ăn chay sáng mồng một thì tối 30 không cúng mặn, chỉ một mâm xôi, chè; nhà không kiêng thì thêm con gà, với niềm tin con gà gọi mặt trời chiếu sáng cả năm[7]. Đúng 0 giờ, chủ nhà thắp ba nén nhang khấn lạy, rước thần năm mới vào nhà[7].
  • Hội AnVnExpress ghi trước và sau giờ giao thừa vài phút, nhà nhà làm lễ cúng giao thừa ở ngoài sân hay trước hiên, nơi nhìn thấy cả trời đất; lễ rất đơn sơ, chỉ có hoa quả, bánh mứt, không dùng rượu và thịt cá, mâm quả có mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài[8]. Cúng xong, người ta vãi gạo, muối ra bốn phương tám hướng, ngụ ý tặng lương thực cho những vong hồn không nơi nương tựa[8].
  • Nam Bộ xưaTheo nhóm bạn trẻ tái hiện bàn cúng xưa ở đình Sơn Trà (TP.HCM) mà Báo Thanh Niên thuật lại, người Việt Nam Bộ xưa đặt bàn giao thừa trước sân hay trước cửa nhà, lễ vật gồm hương, hoa, đăng, trà, trái, thực; có nhà cúng xôi nếp, ý là sự kết dính, bền chặt, nhiều nhà đặt thêm đĩa muối gạo, coi là cái gốc của đời sống[9]. Hoa trái bày theo lối "Đông bình Tây quả": bình hoa phía Đông, nơi mặt trời mọc, đĩa trái cây phía Tây, nơi mặt trời lặn, là nơi thu hoạch, kết trái[9].
  • Miền quê Nam BộBáo Thanh tra ghi lễ đón giao thừa thường cử hành ngoài sân, trên bàn thờ Thông Thiên dành cho vị Thiên quan, có dán chữ "Thiên quan tứ phước"; chủ nhà mặc quần áo tươm tất, cầm nén nhang ra giữa sân, hay ra trước cửa cái nếu nhà không có sân, nhìn trời mà khấn xin trời đất ban phúc cho gia đình[10].

Kiêng kỵ và lưu ý

  • Người Huế ngại ra đường tối giao thừa, vì sợ mang tiếng "đạp đất", tức xông đất đầu năm, mà theo quan niệm đem phúc hay hoạ năm mới đến cho gia chủ; Báo Tuổi Trẻ ghi những năm gần đây nhiều người trẻ ở Huế ra đường đón giao thừa, không còn ngại tiếng ấy[7].

Chuẩn bị văn khấn

Lễ ngoài trời đọc bài khấn tiễn quan Hành khiển năm cũ, đón quan Hành khiển năm mới: bài khấn danh vị vị Hành khiển, vị Hành binh và vị Phán quan của năm cũ lẫn năm mới, rồi điền tên tín chủ và nơi ở[3][5]. Lời khấn có thể viết ra giấy để đọc[5].

Văn khấn cúng giao thừa ngoài trời3 bài, giữ nguyên chữ, có chỗ điền tên và địa chỉ.

Hỏi đáp

Mâm cúng giao thừa ngoài trời gồm những gì?

Theo VnExpress, mâm cơ bản gồm một đĩa xôi, một con gà luộc, trầu cau, rượu, nước, hoa tươi, vàng mã và mũ áo dành cho thần linh; nay nhiều nhà bày đầy đủ hơn với giò chả, bánh chưng, gạo muối, hoa quả, bánh kẹo. Báo Tuổi Trẻ kể lễ xưa có thủ lợn hoặc con gà, bánh chưng, mứt kẹo, trầu cau, hoa quả, rượu nước, vàng mã.[1][3]

Cúng giao thừa ngoài trời lúc mấy giờ?

Theo VnExpress, lễ thường làm từ 23 giờ đêm 30 Tết tới trước 1 giờ ngày mùng 1, tức trong giờ Tý; năm Bính Ngọ tháng Chạp thiếu, đêm giao thừa là đêm 29 tháng Chạp (5/2/2027). Ở Huế, theo Báo Tuổi Trẻ, đúng 0 giờ chủ nhà thắp ba nén nhang rước thần năm mới vào nhà.[3][7]

Cộng đồng và vùng

Đọc thêm về cúng giao thừa ngoài trời

Nguồn

  1. Tại sao cúng Giao thừa ngoài trời? (tuoitre.vn)
  2. Việt Nam phong tục, mục XII Tứ thời tiết lạp, Phan Kế Bính, 1915 (vi.wikisource.org)
  3. Văn khấn và nghi thức cúng giao thừa năm Bính Ngọ 2026 (vnexpress.net)
  4. Văn khấn Gia Tiên ngày 30 Tết Bính Ngọ 2026 (baohatinh.vn)
  5. Lễ cúng giao thừa, lễ Trừ tịch ngày 30 Tết (vankhan.vn)
  6. Mâm cúng giao thừa 3 miền gồm những gì? Chuyên gia văn hóa giải đáp chi tiết (thanhnien.vn)
  7. Giao thừa ở Huế (tuoitre.vn)
  8. Tết của người Hội An (vnexpress.net)
  9. Bàn thờ cúng giao thừa kiểu Nam bộ xưa được tái hiện tại ngôi đình trăm tuổi (thanhnien.vn)
  10. Ăn Tết ở miền quê Nam Bộ (thanhtra.com.vn, Báo Thanh tra)

Thuộc bộ dữ liệu mở Loại lễ cúng Việt Nam và Nghi thức cúng Việt Nam, giấy phép CC BY 4.0.

Xem các lễ khácGiỗ chạp, Tết, nhà cửa, làm ăn, vòng đời, lễ làng và lễ các dân tộc.