Tới nội dung

Giỗ tổ dòng họ, tế tổ ở nhà thờ họ

Còn gọi: Chạp họ, Giỗ họ, Hợp kỵ, Hiệp kỵ, Cúng việc lề (Nam Bộ), Giỗ hội (Nam Bộ), Chạp mả (Quảng Bình)

  • Gia tiên, giỗ chạp

Văn hoá và tín ngưỡng Ghi chép phong tục.

Văn khấn giỗ tổ dòng họ, tế tổ ở nhà thờ họ3 bài, giữ nguyên chữ, có chỗ điền tên và địa chỉ.

Theo tục, giỗ tổ dòng họ là lễ chung của cả họ ở từ đường do trưởng tộc chủ lễ, con cháu các chi góp lễ rồi họp họ, thụ lộc. Có nơi ghi giỗ họ dành cho tổ tiên từ đời thứ năm trở lên, còn bốn đời gần thì giỗ ở từng nhà.

Tóm tắt

Làm ngày nào
Ngày kỵ của cụ Thuỷ tổ, cũng là ngày hợp kỵ các bậc tiên tổ; mỗi họ một ngày riêng. Nam Bộ có lệ cúng việc lề quanh Tết; vùng Quảng Trạch, Ba Đồn chạp mả trong tháng Chạp
Cúng ai
Thuỷ tổ, các bậc tiên tổ của dòng họ; có bài khấn kính lạy cả Bà Cô Tổ, Ông Mãnh của họ
Nơi cúng
Nhà thờ họ, Mộ

Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.

Mâm cúng

Lễ vật thường gặp

Hương, đèn, nến

  • Hương (nhang)

Hoa

  • Hoa cúc

Trà, rượu, nước

  • Nước sạch
  • Rượu trắng

Quả

  • Mâm ngũ quả

Xôi, bánh

  • Bánh kẹo
  • Oản

Món mặn

  • Mâm cỗ mặn: gà luộc hoặc heo quay, xôi gấc
  • Lễ tam sinh, hoặc bò, lợn tuỳ họ to họ nhỏ

Trầu cau

  • Trầu cau

Vàng mã

  • Vàng mã
Vùng:

Cả nước

Làm lúc nào
Ngày giỗ tổ của họ; có họ làm hai tới ba ngày, ngày đầu cúng cáo
Đặt lễ ở đâu
Từ đường, nhà thờ họ; ngày cáo có cúng ở mộ tổ
Ai cúng
Trưởng họ hoặc hội đồng gia tộc; lễ do các nhà trong họ đóng góp
Lễ vậtChay, mặnGhi chú
Hoa
Hoa cúc tươi, mâm ngũ quả, hươngChay
Trầu cau
Cau tươi, trầu xanhChay
Trà, rượu, nước
Nước lọc, rượu trắng, bánh kẹo, phẩm oảnChay
Món mặn
Mâm cỗ mặn: gà luộc hoặc heo quay, xôi gấcMặnTuỳ phong tục vùng; nhà theo đạo Phật cúng chay
Lễ tam sinh, hoặc bò, lợn tuỳ họ to họ nhỏMặnPhan Kế Bính ghi lễ tế Thủy tổ ngày húy nhật
Vàng mã
Vàng mãHoá sau lễ

Miền Trung

Bắc Trung Bộ, Quảng Trạch, Ba Đồn, Quảng Bình, Dân gian

Làm lúc nào
Trong tháng Chạp, mỗi làng một ngày; làng nào cũng làm hai ngày
Đặt lễ ở đâu
Mộ tổ, nhà thờ họ, rồi từng nhà
Ai cúng
Đàn ông trong họ; ở thôn Thanh Bình lệ xưa đàn bà không được đụng tay vào việc sắp lễ
Lễ vậtChay, mặnGhi chú
Món mặn
Heo mổ theo từng họMặnThôn Thanh Bình, xã Quảng Xuân
Quả
Hoa quảChay

Miền Nam

Nam Bộ (nguồn không nói rõ hơn), Long An, Tiền Giang, Đồng Tháp Mười, Dân gian

Làm lúc nào
Mỗi họ một ngày, thường trước và sau Tết: Long An 25 tháng Chạp; Tiền Giang 19 tháng Giêng hoặc 19 tháng Ba; Đồng Tháp Mười cúng vào mùa nước nổi
Đặt lễ ở đâu
Ngoài trời: bờ sông hoặc ngoài sân, dọn trên lá chuối, lá sen, về sau trải đệm, chiếu dưới đất; không cúng trong nhà, không bày trên bàn ghế
Ai cúng
Người có uy tín trong họ được phân công, gần như trưởng họ, trưởng tộc ở miền Bắc
Lễ vậtChay, mặnGhi chú
Xôi, bánh
Cháo ám (cháo cá lóc để nguyên con)MặnPhải có. Cá đánh vảy bằng dao tre
Món mặn
Cá nướng trui, mắm sốngMặn
Thủ vĩ lợn, tam sên, đĩa thịt sốngMặnTác giả thấy ở một họ tại Bến Lức
Món chay
Rau rừng luộc hoặc để sốngChayRau choại, cải trời, rau má, bắp chuối...
Khác
Vật riêng của từng họ: hình nộm rơm, miếng da voi, cung tênTuỳ nhà. Mỗi họ một quy ước, như ký hiệu để nhận họ hàng
Đồ vật
Chén bằng gáo dừa, đũa que tre

Nghi thức

Dùng chung cả nước, Dân gian

  1. Chuẩn bịNgày cáo: con cháu về nhà thờ tổ bài trí bàn thờ, treo đèn cờ; cúng mộ tổ; làm mâm cơm tế cáo
  2. Bày lễBày mâm cúng lên bàn thờ tổ
  3. KhấnChủ tế (trưởng tộc) tế tổ, đọc lịch sử dòng họ và văn khấn; con cháu đứng sau nghe
  4. Thắp hươngCác chi họ dâng hương
  5. Hoá vàngHoá vàng, hạ lễ, họp họ: nhận xét việc họ, khuyến học
  6. Thụ lộcThụ lộc; mỗi người ra về có phần lộc tổ

Bắc Trung Bộ, Quảng Trạch, Ba Đồn, Quảng Bình, Dân gian

  1. KhấnNgày đầu: chạp mả họ, cúng ông tổ của làng, của dòng tộc; có làng cúng thành hoàng, vị tổ khai canh
  2. KhấnNgày sau: chạp mả trong từng gia đình
  3. Chuẩn bịỞ Thanh Bình: đàn ông dậy 3 giờ sáng mổ heo, rước linh 12 vị tổ khai canh của 12 họ; xong các nhánh họ ra khấn biển

Nam Bộ (nguồn không nói rõ hơn), Long An, Tiền Giang, Đồng Tháp Mười, Dân gian

  1. Dọn thức cúng ngoài trời trên lá
  2. Người được phân công cúng khấn tổ tiên khai hoang
  3. Họ có hình nộm thì cúng xong đốt đi

Lưu ý

  • Phan Kế Bính ghi họ không có nhà thờ thì xây đàn lộ thiên, dựng bia đá ghi tên các tổ để tế tại đó; có họ cho con cháu luân phiên thờ tổ ở nhà riêng
  • Phan Kế Bính ghi họ có ruộng kỵ thì lấy hoa lợi lo việc tế; họ không có thì mỗi kỳ tế các nhà phải đóng tiền góp gạo

Kiêng kỵ

Bắc Trung Bộ, Quảng Trạch, Ba Đồn, Quảng Bình, Dân gian

  • Người làm lễ, người dựTết có thể không về nhưng chạp mả thì con cháu ở xa phải thu xếp về

Nam Bộ (nguồn không nói rõ hơn), Long An, Tiền Giang, Đồng Tháp Mười, Dân gian

  • Không cúng trong nhà, không dọn trên bàn ghế

Phong tục

Phan Kế Bính (1915) ghi con cháu một họ lập chung một nhà thờ Thủy tổ gọi là từ đường; mỗi năm đến ngày húy nhật của Thủy tổ, cả họ họp ở nhà thờ tế tổ rồi làm cỗ ăn uống, và các chi có nhà thờ riêng gọi là bản chi từ đường.

Hỏi đáp

Giỗ họ là ngày nào?

Giỗ họ làm vào ngày giỗ (húy nhật) của ông Thủy tổ, nên mỗi họ một ngày (Phan Kế Bính, 1915); ông ghi tháng Chạp còn một tuần họp tế các tổ tông trong họ. Ví dụ Sài Gòn Giải Phóng kể giỗ tổ một ngành họ Trần làm ngày 14 và 15 tháng 11 âm lịch.

Giỗ họp kỵ là gì?

Hợp kỵ là ngày cả họ cúng chung các bậc tiên tổ: có bài văn khấn nhà thờ họ ghi ngày chính kỵ cụ Thủy tổ cũng là ngày hợp kỵ của các bậc tiên tổ. Phan Kế Bính (1915) ghi khi tế Thủy tổ thì lấy các tổ tôn của các chi phái phối hưởng.

Nghi lễ giỗ tổ dòng họ gồm những gì?

Sài Gòn Giải Phóng kể giỗ tổ một ngành họ làm hai tới ba ngày: ngày cáo con cháu về nhà thờ bài trí, cúng mộ tổ, làm mâm cơm tế cáo; ngày chính chủ tế tế tổ theo nhịp trống chầu, đọc văn, các chi dâng hương, rồi họp họ, ra về mỗi người có phần lộc tổ. Phan Kế Bính (1915) ghi tế xong cả họ làm cỗ ăn uống với nhau.

Cộng đồng và vùng

Nguồn

  • Bài văn khấn cúng giỗ tổ dòng họ (docungtamlinh.com.vn)
  • Văn khấn nhà thờ họ (hoatieu.vn)
  • Giỗ tổ (sggp.org.vn)
  • Việt Nam phong tục, Phần I, mục IV. Phụng sự tổ tôn, Phan Kế Bính, 1915 (vi.wikisource.org)
  • Sông Gianh mùa chạp mả (sggp.org.vn)
  • Gia phả ngầm ở Nam bộ (plo.vn)

Thuộc bộ dữ liệu mở Loại lễ cúng Việt Nam và Nghi thức cúng Việt Nam, giấy phép CC BY 4.0.

Xem các lễ khácGiỗ chạp, Tết, nhà cửa, làm ăn, vòng đời, lễ làng và lễ các dân tộc.