Tới nội dung

Cúng hạ thủy tàu thuyền

Còn gọi: Cúng mừng ghe, Cúng hạ thuyền, Cúng ghe đầu năm, Cúng xuất bến, Tết thuyền

  • Lễ riêng của vùng miền, nghề biển

Văn hoá và tín ngưỡng Ghi chép phong tục.

Văn khấn cúng hạ thủy tàu thuyền1 bài, giữ nguyên chữ, có chỗ điền tên và địa chỉ.

Theo tục của ngư dân, chủ ghe tàu bày lễ cúng khi đưa thuyền mới xuống nước hay trước khi ra khơi để cầu sóng yên biển lặng, người đi về bình an. Nguồn tả cách làm khác nhau ở Hà Tĩnh, Quảng Ngãi, của người Chăm ven biển miền Trung và lễ hạ thủy ghe Ngo của người Khơ-me.

Tóm tắt

Làm ngày nào
Khi hạ thủy ghe tàu mới đóng, khi mở đầu việc đánh bắt; có nơi cúng thuyền trước mỗi chuyến biển và ngày cuối năm
Cúng ai
Các vị thần được thỉnh trong bài cúng (quan Hành khiển của năm, Thành hoàng bản cảnh, Thổ thần, Long mạch, Táo quân); theo tục của người đi biển còn có Thủy thần, cá Ông, Bà Cậu, Quan Âm Nam Hải, thần canh bến

Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.

Mâm cúng

Vùng:

Cả nước

Ngư dân, người làm nghề biển, Dân gian

Làm lúc nào
Khi hạ thủy ghe thuyền mới đóng hay mở đầu việc đánh bắt; có hướng dẫn ghi chủ ghe chọn ngày lành tháng tốt và tránh giờ Mẹo
Ai cúng
Chủ ghe, chủ tàu
Lễ vậtGhi chú
Hương, đèn, nến
Hương hoa, lễ vậtLời khấn chỉ nói "hương hoa lễ vật các thứ"

Miền Trung

Người Người Chăm, Dân gian

Làm lúc nào
Hai dạng: thuyền cũ ra khơi mùa mới, và thuyền mới lần đầu ra khơi
Đặt lễ ở đâu
Thuyền đặt trên cạn, hướng ra biển; thầy cúng đứng ở đầu thuyền
Ai cúng
Ông thầy
Lễ vậtSố lượngChay, mặnGhi chú
Món mặn
Gà nướng1 conMặn
Trứng gà luộc2 quảMặn
Xôi, bánh
Xôi1 chénChay
Chè1 chénChay
Bánh5 miếngChay
Trầu cau
Trầu têm5 miếngChay
Đồ vật
Lưới, thúng thóc, trên thúng thóc đặt cây nến và nải chuốiChayThêm khi là thuyền mới

Bắc Trung Bộ, Ngư dân, người làm nghề biển, Xuân Hội, Nghi Xuân, Hà Tĩnh, Dân gian

Làm lúc nào
Trước mỗi chuyến ra khơi, thường vào cuối buổi chiều; giờ khởi hành chọn giờ hơn theo câu "đi hơn, về kém"
Đặt lễ ở đâu
Bày lễ trước ghe tàu ở bến
Ai cúng
Chủ tàu, ăn mặc chỉnh tề
Lễ vậtChay, mặn
Xôi, bánh
Xôi gàMặn
Gạo, muối
Gạo, muốiChay
Trà, rượu, nước
Rượu
Trầu cau
Cau trầuChay

Nam Trung Bộ, Ngư dân, người làm nghề biển, Hải Tân, Phổ Quang, Đức Phổ, Dân gian

Làm lúc nào
Từ sáng 30 Tết tới lúc giao thừa (tục Tết thuyền); cuối tháng 10, đầu tháng 11 âm lịch khi đưa tàu về bến vá lưới, sửa tàu cũng có lễ cúng và đãi bà con, bạn chài
Đặt lễ ở đâu
Bày lễ ở mũi thuyền đang neo tại bến
Ai cúng
Chủ tàu cùng người nhà
Lễ vậtChay, mặn
Món mặn
Gà luộcMặn
Xôi, bánh
Bánh tét, bánh trángMặn
Quả
Trái cây, rượuChay
Gạo, muối
Đĩa gạo, muốiChay
Hương, đèn, nến
Trầu cau, nhang đèn, vàng mãChay
Hoa
Chậu hoa vạn thọ

Miền Nam

Tây Nam Bộ, Người Người Khơ-me, Dân gian

Làm lúc nào
Mỗi năm một lần, trước lễ hội Ok Om Bok; ngày không cố định, trước ngày đua từ một tuần tới hơn một tháng
Đặt lễ ở đâu
Tại chùa Khơ-me, nơi có nhà chứa ghe; hạ ghe xuống con sông cạnh chùa
Ai cúng
Chủ lễ là các vị sư, achar; vận động viên chèo ghe và bà con Phật tử trong phum sóc cùng dự
Lễ vậtChay, mặnGhi chú
Món mặn
Đầu heo luộcMặn
Gà, vịt luộcMặn
Heo quayMặn
Hương, đèn, nến
Bánh, trái cây, hoa, rượu, nhang đènChayLễ vật khác nhau tùy điều kiện từng chùa

Nghi thức

Ngư dân, người làm nghề biển, Dân gian

  1. Bày lễ, chủ ghe đọc bài cúng thỉnh quan Hành khiển của năm, Thành hoàng bản cảnh, Thổ thần, Long mạch, Táo quân và các thần linh cai quản nơi ấy
  2. Mời thêm các vị Tiền chủ, Hậu chủ và hương linh quanh vùng cùng về hưởng lễ
  3. Có hướng dẫn ghi người làm nghề sông nước thờ các vị Thủy thần, cá Ông, Bà Cậu, Quan Âm Nam Hải, và cúng cả cô hồn, người tử nạn trên sông biển

Miền Trung, Người Người Chăm, Dân gian

  1. Thầy trình về bản thân (Akhan ka drei)
  2. Lễ Mời Thần (Da-a Yang): từ thần Tháp tới 37 vị Thánh, có cả thần của người Việt
  3. Đọc kinh Lễ (Ricauw) cùng thần chú tẩy uế (Mưrôy); có nơi ghi có 7 kinh lễ

Bắc Trung Bộ, Ngư dân, người làm nghề biển, Xuân Hội, Nghi Xuân, Hà Tĩnh, Dân gian

  1. Chủ tàu bày lễ trước ghe tàu
  2. Thắp 3 nén nhang, khấn vị thần canh bến để tạ ơn đã giữ tàu thuyền lúc neo đậu và cầu chuyến đi bình an, được nhiều tôm cá

Nam Trung Bộ, Ngư dân, người làm nghề biển, Hải Tân, Phổ Quang, Đức Phổ, Dân gian

  1. Sửa soạn mâm cỗ ở nhà rồi bê ra bày ở mũi thuyền
  2. Treo cờ Tổ quốc lên trụ trước mũi và trên mui tàu
  3. Chủ tàu khấn vái tạ ơn chiếc thuyền đã cùng mình mưu sinh cả năm
  4. Sáng mùng 2 Tết vạn chài làm lễ cầu ngư ở lăng thờ thần Nam Hải rồi đánh trống cho tàu xuất bến

Tây Nam Bộ, Người Người Khơ-me, Dân gian

  1. Trang hoàng ghe, bày lễ vật
  2. Sư, achar khấn nguyện các vị thần bảo hộ ghe Ngo
  3. Vận động viên đứng hai bên ghe nghe các sư tụng kinh chúc phúc
  4. Trong tiếng nhạc ngũ âm, cả đội hợp sức đưa ghe từ nhà chứa xuống nước
  5. Kiểm tra ghe, nhất là đòn dong (cần câu), rồi đưa ghe tới nơi tập

Kiêng kỵ

Ngư dân, người làm nghề biển, Dân gian

  • Ghe thuyền đóng xong, lúc xuất hành hay khởi công đều tránh giờ Mẹo, theo tục là giờ sinh của Bà Cậu
  • Kỵ để người lạ sờ vào mắt ghe
  • Người trên ghe tránh nói lời độc địa và tránh các tiếng úp, lật, rơi, rớt, đổ, ngã, sẩy, trở, lăn, té, nhào
  • Khi bán ghe, chủ ghe không bán đòn dài và máng tát nước
  • Kỵ gặp rắn, ngỗng lội trước mũi ghe; kỵ chở mèo và rùa; đánh rơi dao xuống nước thì phải mò cho được

Bắc Trung Bộ, Ngư dân, người làm nghề biển, Xuân Hội, Nghi Xuân, Hà Tĩnh, Dân gian

  • Ngư dân vùng cửa Hội kiêng khởi hành ngày mùng 1

Cộng đồng và vùng

Nguồn

  • Bài cúng hạ thủy tàu thuyền, cúng hạ thuyền (hoatieu.vn)
  • Ngư dân Hà Tĩnh với tục cúng xuất bến cầu lộc biển (baohatinh.vn)
  • Tết thuyền ở làng chài hiệp sĩ (nhadautu.vn)
  • Độc đáo lễ hạ thủy ghe Ngo của đồng bào Khmer (sggp.org.vn)

Thuộc bộ dữ liệu mở Loại lễ cúng Việt Nam và Nghi thức cúng Việt Nam, giấy phép CC BY 4.0.

Xem các lễ khácGiỗ chạp, Tết, nhà cửa, làm ăn, vòng đời, lễ làng và lễ các dân tộc.