Lễ tạ đất
Còn gọi: Cúng đất đai, Cúng đất, Tạ Thổ công cuối năm, Cúng tá thổ (Quảng Nam, Đà Nẵng), Cúng đất tháng Hai, tháng Tám (Huế), Cúng đất đai điền địa (Nam Bộ)
- Nhà cửa, đất đai
Văn hoá và tín ngưỡng Ghi chép phong tục.
Theo tục, mỗi năm gia chủ làm lễ tạ ơn các thần cai quản mảnh đất mình ở và xin được tiếp tục yên ổn. Một số hướng dẫn tả lễ tạ đất tháng Chạp; báo ở Huế, Quảng Nam, Đà Nẵng tả lệ cúng đất hằng năm của miền Trung, có nơi gọi là cúng tá thổ, nghĩa là mượn đất của người tiền trú.
Tóm tắt
- Làm ngày nào
- Tháng Chạp trước Tết ở nhiều nơi; ở Huế tháng Hai và tháng Tám âm lịch; ở Quảng Nam, Đà Nẵng dịp tất niên và đầu xuân
- Nơi làm khác ngày
- Huế cúng đất tháng Hai, nhiều nhà cúng thêm tháng Tám; Quảng Nam, Đà Nẵng cúng dịp tất niên và sau tiết lập xuân
- Cúng ai
- Thổ địa, Thổ công, Long mạch và các thần cai quản khu đất; gia tiên; ở miền Trung còn có vong linh những người tiền trú, khai khẩn
- Nơi cúng
- Sân, ngoài trời, Bàn thờ gia tiên, Nhà thờ họ
Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.
Mâm cúng
Hương, đèn, nến
- Hương (nhang)
- Nến (đèn cầy)
Hoa
- Hoa tươi
- Hoa cúc
Trà, rượu, nước
- Rượu trắng
- Nước sạch
- Trà
Quả
- Mâm ngũ quả
Xôi, bánh
- Xôi
- Bánh tét
- Bánh chưng
Món mặn
- Gà luộc
Trầu cau
- Trầu cau
Gạo, muối
- Gạo
- Muối
Vàng mã
- Tiền vàng (giấy tiền vàng bạc)
Cả nước
- Làm lúc nào
- Tháng Chạp, sau rằm và trước Tết; nhiều nhà làm chung với lễ tiễn ông Táo 23 tháng Chạp hoặc lễ tất niên. Có nơi còn cúng đất đầu năm (mùng 1, mùng 2 Tết hoặc đầu xuân)
- Đặt lễ ở đâu
- Ngoài trời, ở sân hoặc khoảng đất trống trước nhà; nhà không có sân thì cúng trong nhà. Hướng dẫn của nhà chùa tả cách làm tại ban thờ trong nhà
- Ai cúng
- Gia chủ
| Lễ vật | Số lượng | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hương, đèn, nến | |||
| Hương, hoa, đèn nến | |||
| Xôi, bánh | |||
| Xôi | Chay | Theo hướng dẫn của nhà chùa: xôi trắng | |
| Bánh tét, bánh chưng | Mặn | ||
| Món mặn | |||
| Gà luộc | Mặn | ||
| Trà, rượu, nước | |||
| Rượu, nước trắng, trà | Chay | ||
| Quả | |||
| Trái cây (ngũ quả) | Chay | ||
| Trầu cau | |||
| Trầu, cau | theo hướng dẫn của nhà chùa: 3 lá trầu, 3 quả cau | Chay | |
| Vàng mã | |||
| Giấy tiền vàng mã | |||
| Gạo, muối | |||
| Gạo, muối trắng | mỗi thứ 1 đĩa | Chay | Theo hướng dẫn của nhà chùa |
| Hoa | |||
| Hoa cúc | 10 bông chia hai lọ | Theo hướng dẫn của nhà chùa, cho bàn thờ lớn | |
Miền Bắc
- Làm lúc nào
- Đầu năm hay cuối năm
| Lễ vật | Chay, mặn |
|---|---|
| Xôi, bánh | |
| Xôi | Chay |
| Bánh chưng | Mặn |
| Chè, trái cây theo mùa | Chay |
| Món mặn | |
| Gà luộc | Mặn |
| Trà, rượu, nước | |
| Rượu | |
Miền Trung
Dân gian
| Lễ vật | Chay, mặn |
|---|---|
| Xôi, bánh | |
| Xôi | Chay |
| Bánh tét | Mặn |
| Món mặn | |
| Heo quay hoặc gà luộc | Mặn |
| Trà, rượu, nước | |
| Rượu | |
Huế, Huế, Dân gian
- Làm lúc nào
- Tháng Hai âm lịch, chọn ngày tốt; nhiều nhà cúng thêm lần nữa vào tháng Tám. Có làng quê quanh phá Tam Giang chỉ cúng tháng Tám, sau vụ gặt
- Đặt lễ ở đâu
- Bày ở sân nhà; đủ lệ thì ba bàn Thượng, Trung, Hạ, có nhà giảm còn hai bàn hoặc soạn chung một bàn
- Ai cúng
- Chủ nhà; cha mẹ cúng ở nhà gốc cho cả các con đã ra riêng
| Lễ vật | Số lượng | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Món mặn | |||
| Bàn Thượng: xôi, gà trống luộc nguyên con đủ lòng, huyết | Mặn | ||
| Bàn Trung: gà mái nguyên con, cua, trứng, thịt luộc | Mặn | ||
| Xà lẹt: chiếc gùi bằng bẹ chuối đựng rau lang, cá khô, mắm nêm | Mặn | Cúng xong treo ngoài hàng rào trước nhà (theo Báo Thanh Niên, làng quê Huế) | |
| Cua | Mặn | ||
| Đầu heo với ít lòng, hoặc mổ cả con heo khi cúng lớn | Mặn | Tuỳ nhà. Nhà cúng gọn thì con gà, dĩa xôi | |
| Xôi, bánh | |||
| Bàn Hạ: cơm, xôi chè, khoai sắn, hạt nổ, xâu cá vụn nướng, mắm nêm, rau luộc | Mặn | ||
| Xôi nếp mới | mấy dĩa | Chay | Phải có. Báo Thanh Niên: vật phẩm không thể thiếu của mâm cúng đất xứ Huế |
| Trầu cau | |||
| Cau trầu, rượu, hoa quả | Chay | ||
| Vàng mã | |||
| Đồ giấy: bộ ngai đủ áo, mũ, hia, đai; bộ ngũ phương ngũ hành; trang phục bà Hỏa, bà Thổ | |||
Nam Trung Bộ, Quảng Nam, Đà Nẵng, Dân gian
- Làm lúc nào
- Dịp tất niên cuối năm âm lịch và sau tiết lập xuân; làm ở nhà riêng, nhà thờ tộc họ, xóm, làng, khối phố
- Ai cúng
- Chủ nhà; ở xóm, làng là người chủ bái
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khác | ||
| Mâm lễ cúng đất | ||
| Món chay | ||
| Vật thực cúng vọng tiên nhân bản địa: các loại khoai, đậu, mắm | Mặn | Theo Báo Đà Nẵng |
Miền Nam
Dân gian
- Làm lúc nào
- Cuối năm
| Lễ vật | Chay, mặn |
|---|---|
| Xôi, bánh | |
| Bánh tét | Mặn |
| Quả | |
| Trái cây ngũ quả | Chay |
| Món mặn | |
| Heo quay | Mặn |
| Khác | |
| Các món ăn của địa phương | |
Tây Nam Bộ, Dân gian
- Làm lúc nào
- Chiều 30 tháng Chạp (29 nếu năm thiếu), cùng lễ rước ông bà về ăn Tết
Nghi thức
Dùng chung cả nước, Dân gian
- Bày lễLau dọn bàn thờ hoặc chỗ đặt lễ, bày lễ
- Thắp hươngThắp hương, vái ba vái
- KhấnĐọc văn khấn (khấn thần linh trước, gia tiên sau nếu khấn hai bài)
- Hoá vàngVái ba vái, chờ hương tàn rồi hóa vàng
Huế, Huế, Dân gian
- Chuẩn bịChọn ngày tốt trong tháng
- Bày lễBày các bàn lễ
- KhấnChủ nhà niệm hương khấn thổ thần đất đai, các chủ nhân tiền trú và cô hồn
- Thụ lộcCả nhà, họ hàng, chòm xóm cùng ăn cỗ cúng đất
Nam Trung Bộ, Quảng Nam, Đà Nẵng, Dân gian
- Bày lễBày mâm lễ
- KhấnĐọc văn cúng thỉnh Thành hoàng bổn xứ, Thổ địa, Thái tuế, Hành khiển, các vị thổ thần, rồi mời các vong linh người tiền trú, bà Chủ Ngung Man Nương và các bậc tiền hiền, hậu hiền của các tộc họ
- Thụ lộcỞ khối phố mới, sau lễ là bữa gặp mặt tất niên của bà con
Lưu ý
- Nơi ở (chung cư, nhà thuê)Theo VOH, nhà không có sân hay không đủ chỗ thì cúng trong nhà, chọn chỗ sạch, thoáng, lễ vật vẫn đủ như khi cúng ngoài trời
Kiêng kỵ
Chưa có nguồn nói về điều kiêng của lễ này.
Phong tục
Theo VOH, lễ tạ đất còn gọi là cúng đất đai, thường làm cuối năm để tạ ơn các thần đã che chở nơi mình cư ngụ và cầu năm mới thuận lợi; lễ cũng có thể làm đầu năm, khi khai trương hay chuyển nhà.
Báo Huế ngày nay viết người Huế giữ tục cúng đất suốt 7 thế kỷ, từ khi theo chân nhà Trần vào hai châu Ô, Lý; lễ để tri ân chư thần và các bậc "chủ cũ" của vùng đất. Tháng Hai cầu cho một năm mở đầu thuận lợi, tháng Tám tạ ơn thổ thần.
Theo báo Quảng Nam và báo Đà Nẵng, vùng phía nam Hoành Sơn gọi lễ này là cúng tá thổ, "tá" là vay mượn, "thổ" là đất: người Việt đến sau coi mình mượn đất của người tiền trú có công khai khẩn, nên hằng năm cúng tạ.
Chỗ các nguồn nói khác nhau
- Tháng cúng: Báo Huế ngày nay ghi người Huế cúng đất tháng Hai, nhiều nhà cúng thêm tháng Tám (tháng Hai cầu năm mới thuận lợi, tháng Tám tạ ơn thổ thần); Báo Thanh Niên (trích sách của Phi Tân) kể ở làng quê tác giả chỉ cúng tháng Tám, "đất kinh kỳ mới cúng tháng Hai".
Hỏi đáp
Cúng tạ đất ở trong nhà hay ngoài trời?
Thường làm ngoài trời, ở sân hay khoảng đất trống trước nhà; nhà không có chỗ thì cúng trong nhà, lễ vật vẫn đủ như khi cúng ngoài trời (theo VOH).
Cúng tạ đất cuối năm vào ngày nào?
Không có ngày cố định; thường vào tháng Chạp, sau rằm và trước Tết, nhiều nhà làm chung với lễ đưa ông Táo ngày 23 tháng Chạp hay lễ tất niên (theo VOH). Ở Huế, cúng đất vào tháng Hai, nhiều nhà cúng thêm tháng Tám; ở Quảng Nam, Đà Nẵng, cúng dịp tất niên và sau tiết lập xuân.
Mâm cúng đất miền Trung gồm những gì?
VOH viết mâm cúng tạ đất miền Trung thường giản dị: xôi, bánh tét, heo quay hoặc gà luộc, rượu. Ở Huế, cúng đủ lệ thì thiết ba bàn: bàn Thượng có xôi, gà trống luộc nguyên con; bàn Trung có gà mái, cua, trứng, thịt luộc; bàn Hạ có cơm, xôi chè, khoai sắn, hạt nổ, cá vụn nướng, mắm nêm, rau luộc (theo Huế ngày nay).
Lễ tạ đất là gì?
Là lễ tạ ơn các thần cai quản mảnh đất mình ở, còn gọi là cúng đất đai, thường làm cuối năm và cầu năm mới thuận lợi (theo VOH). Vùng phía nam Hoành Sơn gọi là cúng tá thổ, nghĩa là mượn đất của người tiền trú (theo báo Quảng Nam).
Cúng tạ đất cần chuẩn bị những gì?
VOH kể các lễ vật thường thấy ở mọi miền: hương, hoa, đèn nến; xôi và gà luộc; rượu, nước trắng, trà; trái cây; bánh tét, bánh chưng; trầu cau; giấy tiền vàng mã. Mâm miền Bắc thường có thêm chè, trái cây theo mùa; miền Nam chuộng mâm phong phú với bánh tét, trái cây ngũ quả, heo quay.
Cộng đồng và vùng
Nguồn
- Lễ tạ đất cuối năm: lễ vật và văn khấn (voh.com.vn)
- Văn khấn cúng tạ đất cuối năm (phatgiao.org.vn)
- Bài văn khấn cúng đất đai (docungtamlinh.com.vn)
- Tháng hai cúng đất (huengaynay.vn)
- Về Huế ăn cơm: Tháng tám cúng đất (thanhnien.vn)
- Tá thổ (baoquangnam.vn)
- Nghĩ về lệ cúng đất (baodanang.vn)
- Cúng xóm tất niên (baophapluat.vn)
- Phong tục ngày Tết (baocantho.com.vn)
Thuộc bộ dữ liệu mở Loại lễ cúng Việt Nam và Nghi thức cúng Việt Nam, giấy phép CC BY 4.0.
Xem các lễ khácGiỗ chạp, Tết, nhà cửa, làm ăn, vòng đời, lễ làng và lễ các dân tộc.Mở