Tang lễ (các lễ chung, báo tang, nhập quan)
Còn gọi: Đám tang, Đám ma, Tang ma, Tang chế, Khâm liệm
- Tang ma
Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.
Tang lễ (các lễ chung, báo tang, nhập quan) là gì, làm khi nào?
Tang lễ của người Việt là một chuỗi lễ nối nhau từ lúc người thân tắt hơi tới khi hết tang. Phan Kế Bính (1915) kể theo thứ tự: lúc mới mất, khâm liệm nhập quan, thành phục, cúng cơm sớm chiều, chuyển cữu, phát dẫn (đưa tang), hạ huyệt, ngu tế, viếng mộ, chung thất 49 ngày, tốt khốc 100 ngày, tiểu tường (giỗ đầu), đại tường (giỗ hết), và đàm tế để trừ phục hai tháng sau đại tường[1]. Sách Gia lễ giản yếu (1932) của Dương Bá Trạc thì ghi lễ trừ phục làm sau giỗ hết ba tháng[2].
Theo nghi thức tang lễ của Phật giáo, nay phần lớn nơi đã giản lược, gom lại còn ba lễ chính là phát tang, cầu siêu và lễ táng (hỏa táng hay thổ táng); chỉ vài nơi như Huế còn giữ đủ các lễ như xưa[3].
Cần chuẩn bị những gì?
- Lúc người thân sắp mấtPhan Kế Bính ghi con cái vực người già gần mất đến chỗ chính tẩm, hỏi xem người trối trăng những gì, đặt tên hiệu cho người biết, lau người bằng nước trầm hương và thay quần áo tươm tất[1]. Ở Nam Bộ, người bệnh nặng lâu ngày hay già yếu khi hấp hối được gia đình mời nhà sư tới tụng kinh cầu an[4].
- Khi vừa tắt thở (Nam Bộ)Lý Việt Dũng tả việc đầu tiên là báo cho bà con quyến thuộc, tiếp đó báo chính quyền tới khám để làm thủ tục khai tử, rồi lên chùa nhờ sư coi giờ khâm liệm và ngày đem chôn[4].
- Giờ nhập quanTheo tục, giờ nhập quan được chọn trước và tránh tuổi[1]. Theo nghi thức Phật giáo, thi hài được nhập liệm ít nhất 4 giờ, tốt hơn là 24 giờ sau khi trút hơi thở cuối cùng[3].
- Người đứng chủ tangBài khấn các lễ thiết linh, thành phục, tế ngu đứng tên con trai trưởng, hay cháu đích tôn[5]. Cha đã mất mà gặp tang ông bà thì cháu đứng chủ tang, làm chủ lễ[6].
- Nơi đặt linh cữuQuan tài sơn gắn kỹ, đặt ở chính gian giữa; nhà còn người tôn hơn người mất thì đặt ở gian cạnh[1]. Ở Nam Bộ, quan tài đặt giữa nhà hay nép qua một bên chái tùy vai vế và tuổi tác người mất[4].
Lễ vật, mâm cúng
Đồ liệm: nhà giàu dùng vóc nhiễu tơ lụa, nhà thường dùng vải trắng, may đại liệm một mảnh dọc năm mảnh ngang, tiểu liệm một mảnh dọc ba mảnh ngang[1]. Đồ ngậm hàm khi vừa tắt hơi là một vốc gạo và ba đồng tiền, nhà phú quý dùng ba miếng vàng sống và chín hạt châu trai[1]; ở Nam Bộ, trước khi nhập quan bỏ vào miệng người mất 2 phân vàng miếng[4].
Theo nghi thức Phật giáo, lúc trị quan dùng một chén nước trong và một cây đèn sáp gắn vào một cây gác trên một góc quan tài; thi hài thường được mặc áo Quan Âm (mền Quang Minh)[3].
Ở Nam Bộ xưa, sau khi tắm rửa, thay áo cho người mất, có bàn cúng cơm chong đầu đặt ngay đầu người mất: một đĩa ba vắt cơm, một quả trứng gà luộc cắt làm ba miếng và một ít muối[7].
Cả nước
Dân gian
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gạo, muối | ||
| Gạo và ba đồng tiền để ngậm hàm | Chay | Nhà giàu dùng ba miếng vàng sống, chín hạt châu |
| Đồ vật | ||
| Vải liệm (đại liệm, tiểu liệm) | Phải có | |
| Hồn bạch bằng lụa | Đặt ở linh tọa | |
| Minh tinh đề chức tước, họ tên người mất | ||
| Hương án: giá hương, độc bình, đồ tam sự, mâm ngũ quả | Chay | |
| Nhà táng giấy che trên linh cữu | ||
| Món mặn | ||
| Thực án: tam sinh hoặc lợn quay, bánh trái | Mặn | |
| Vàng mã | ||
| Vàng giấy rắc dọc đường | ||
Phật giáo
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trà, rượu, nước | ||
| Chén nước trong và cây đèn sáp đặt ở góc quan tài lúc trị quan | Chay | |
| Bình cam lồ để sái tịnh | ||
| Đồ vật | ||
| Áo Quan Âm (mền Quang Minh) cho thi hài | ||
| Bàn thờ linh: linh ảnh, bài vị, bát nhang | Phải có | |
| Xôi, bánh | ||
| Bát cơm hai chén úp một, cắm đôi đũa, một quả trứng luộc | Mặn | Theo cổ tục |
Nguồn: [3]
Miền Trung
Huế, Huế, Dân gian
Miền Nam
Nam Bộ (nguồn không nói rõ hơn), Người Người Hoa ở Việt Nam, Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Sóc Trăng, Dân gian
| Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|
| Đồ vật | |
| Thọ y (y phục may sẵn dùng khi qua đời) | Số lớp áo, màu sắc khác nhau giữa người Phúc Kiến, Triều Châu, Quảng Đông |
| Bàn vong: di ảnh, lư hương, đèn, hoa, lễ vật | |
| Tang phục màu trắng | Người Triều Châu có nơi con trai mặc vải xô, áo bố, đội nón tang hình tam giác; người Phúc Kiến dùng dấu màu phân biệt con ruột với con rể |
Nam Bộ (nguồn không nói rõ hơn), Gia Định, Sài Gòn, Dân gian
Nam Bộ (nguồn không nói rõ hơn), Dân gian
| Lễ vật | Số lượng | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Quả | |||
| Nải chuối xanh dằn trên bụng người mất trước khi liệm | Chay | ||
| Khác | |||
| Vàng miếng bỏ vào miệng người mất trước khi nhập quan | 2 phân | ||
| Đồ vật | |||
| Vải liệm: đại liệm một mảnh dọc năm mảnh ngang, tiểu liệm một mảnh dọc ba mảnh ngang | Nhà giàu dùng tơ lụa, nhà nghèo dùng vải trắng | ||
| Tang phục vải sô gai trắng | Con trai và cháu đích tôn đội bích cân, con gái con dâu đội khăn sô nhọn, rể và cháu vấn khăn trắng | ||
| Lá triệu (minh tinh) ghi quê quán, họ tên, thứ, tuổi thọ của người mất | Sau khi hạ huyệt trải trên nắp quan tài, có nơi đốt hoặc treo sau chùa | ||
| Vàng mã | |||
| Vàng mã rải dọc đường đưa tang | Đi đường thủy tới ngã ba, ngã tư sông thì rải nhiều và đánh một hồi chiêng trống | ||
| Gạo, muối | |||
| Năm thứ đậu rải đáy huyệt, vẽ lên trên một chữ phước | Chay | ||
| Trà, rượu, nước | |||
| Cháo khuya, trà, rượu đãi khách viếng | Chay | ||
Nguồn: [4]
Các bước làm lễ
- Khi người thân tắt hơi, người nhà để ngang một chiếc đũa ở hàm rồi bỏ gạo và tiền vào miệng, gọi là ngậm hàm[1].
- Trải chiếu xuống đất, đưa người mất xuống nằm một lát rồi lại đưa lên giường[1]. Người con cầm chiếc áo người mất vừa thay, trèo lên mái nhà gọi hồn ba tiếng (hú vía), rồi lấy áo ấy phủ lên người mất[1]. Ở Nam Bộ, người gọi tay trái cầm cổ áo, tay phải cầm lưng áo, từ mái trước leo lên nóc nhà mà gọi "Hú ba hồn bảy vía ông... (hay ba hồn chín vía bà...) ở đâu thì về"[7].
- Đúng giờ đã chọn thì khâm liệm, nhập quan, sơn gắn quan tài cho kỹ[1].
- Vài ba hôm sau, khi công việc đã lo liệu xong, lập linh sàng, linh tọa và làm lễ thành phục; từ đó mỗi ngày sớm chiều cúng cơm[1].
- Theo nghi thức Phật giáo, việc báo tang chính thức làm sau lễ phát tang; từ đó bà con, bạn bè mới tới thăm viếng theo lễ tang[3]. Ở làng xưa, Phan Kế Bính ghi hiếu chủ đem trầu trình lý dịch xin người khiêng đám, và đem trầu mời hàng xóm, họ, làng, hội chư bà đi đưa đám[8].
- Trước hôm đưa tang, ban đêm hoặc buổi sớm, làm lễ chuyển cữu, nghĩa là xoay quan tài; nguyên lễ là rước quan tài sang chầu tổ miếu[1].
- Hôm đưa tang gọi là ngày phát dẫn; con cháu, anh em và người quen biết đều đi đưa[1]. Cha mất thì con trai chống gậy tre, mẹ mất thì chống gậy vông; con trai nào đã mất trước thì con trai của người ấy chống thay, không có con trai thì người thừa tự chống gậy; con gái, con dâu lăn đường[1]. Vài người thân đi kèm linh cữu gọi là hộ tang, còn mọi người đi đưa gọi là tống tang[1].
- Đoàn đưa tang xưa đi theo thứ tự: hai hình phương tướng bằng giấy dẫn đầu; bức hoành vải trắng đề bốn chữ, cha mất đề "Hỗ sơn vân ám", mẹ mất đề "Dĩ lĩnh vân mê"; minh tinh; hương án; thực án; linh xa rước hồn bạch; trướng, câu đối; sau cùng là đại dư rước linh cữu, trên che nhà táng giấy, con cháu đi theo[1][4]. Dọc đường có rắc vàng thỏi, vàng giấy[1].
- Tới huyệt, tế thổ thần nơi ấy rồi đợi giờ đã chọn thì hạ huyệt[1].
Vì sao làm như vậy?
Phan Kế Bính giải thích việc đặt người mất xuống đất một lát là lấy nghĩa người ta bởi đất sinh ra thì khi chết lại về đất, còn việc hú vía là còn mong cho người sống lại[1]. Huỳnh Ngọc Trảng viết trên báo Giác Ngộ rằng việc gọi hồn còn để xác định người ấy đã mất hẳn[7].
Huỳnh Ngọc Trảng ghi trong ba phần cơm cúng ở đầu người mất, phần giữa dành cho người mất, hai phần hai bên dành cho "kem", mà Đại Nam quốc âm tự vị giải là quỷ câu hồn, tục truyền đứng chực bên người sắp mất để rước hồn[7].
Gia lễ giản yếu giải thích minh tinh là để tỏ cho mọi người biết người mất là ai, nên phải đề rõ chức tước, họ, tên, tên hiệu; đàn bà thì đề rõ là vợ lớn, vợ kế hay vợ thứ của ai[2]. Theo tín ngưỡng dân gian mà Lý Việt Dũng ghi, tấm triệu (minh tinh) là "giấy thông hành" của người mất trên đường từ nhà tới huyệt[4].
Tục rắc vàng dọc đường xuất phát từ quan niệm có quỷ phụ vào quan tài, rắc vàng để tống quỷ cho quan tài khỏi nặng[1]; ở Nam Bộ, vàng mã rải dọc đường là để lo lót cho đạo lộ âm binh[4].
Một nhà nghiên cứu văn hóa Huế được Báo Nhân Dân dẫn lời cho rằng việc chọn ngày giờ khâm liệm, hạ huyệt là để người sống yên lòng, vì người ta tin ngày lành sẽ mang phước cho con cháu đời sau[9].
Mỗi vùng làm khác nhau thế nào?
- Phố và quê đầu thế kỷ 20Phan Kế Bính ghi ở các vùng nhà quê chỉ dùng minh tinh, nhà táng, võng, đèn biển sơ sài, không trang hoàng như phố xá; nhưng có các vãi cầm phướn đi hai bên tụng kinh niệm Phật, gọi là đi hộ phúc, có nhà sư ngồi xe mặc áo cà sa gõ mõ tụng kinh; người quy Phật mất thì các vãi đội cầu bát nhã[1].
- HuếBáo Nhân Dân tả đám tang ở Huế có nhiều nghi thức, tỉ mỉ từng chi tiết như trị quan, khâm liệm, thành phục, đa phần tổ chức tại nhà, nhiều nhà quàn 5 tới 7 ngày, có khi lâu hơn[9]. Quyết định 2322/QĐ-UBND ngày 2/7/2026 của UBND thành phố Huế đặt thời gian từ khi mất tới khi đưa tang tối đa 72 giờ (trường hợp đặc biệt do chủ tịch UBND xã, phường xem xét), không rải tiền thật, ngoại tệ, vàng mã, tiền âm phủ trên đường đưa tang, không mở âm thanh quá lớn; thành phố khuyến khích hỏa táng[9].
- Nam BộLý Việt Dũng tả đám tang ở Nam Bộ trước đây pha nghi thức đạo Phật và đạo Khổng, người Việt lẫn người Hoa làm gần giống nhau; người Hoa đặt thi hài dưới đất trên chiếc chiếu mới cho tới lúc liệm, người Việt chỉ đặt tượng trưng vài phút[4]. Hay tin có tang, cả xóm tới giúp: che rạp, mang trống tới đánh báo tin, các bà may đồ tang, các cô nấu nước pha trà, nấu cơm đãi khách; nay rạp và đồ tang do trại hòm cung cấp[4]. Khách phúng điếu đặt bao thư vào đĩa, gia chủ đốt 2 cây nhang trao khách; khách lạy Phật 3 lạy (hay xá 3 xá), rồi tới trước linh sàng khấn và lạy, một người nhà quỳ đối diện lạy đáp lễ; tang chủ mở sổ ghi tên người phúng điếu để sau này đáp lại cho tương xứng[4]. Theo lệ, tang gia và khách thân thức trọn đêm, tới khuya dọn cháo đãi khách[4].
- Theo nghi thức Phật giáoNghi thức tang lễ theo truyền thống Phật giáo gồm các lễ: trị quan nhập liệm, phục hồn, khai kinh tiến linh, phát tang, triêu điện và tịch điện, triệu tổ, sái tịnh và nhiễu quan, cáo đạo lộ, khiển điện, di quan, tế độ trung (cúng giữa đường), trị huyệt, tạ thổ thần, nhiễu mộ, an linh, do vị gia trì sư chủ lễ[3].
Kiêng kỵ và lưu ý
- Khi linh cữu còn trong nhà, con cháu và khách phúng viếng chỉ lạy hai lạy, vì còn coi như người sống; hạ huyệt rồi mới lạy bốn lạy, lấy đạo thờ người đã khuất mà thờ[1].
- Khách vào viếng, con trai, con rể đáp lễ một nửa: khách lạy hai thì đáp một, khách lạy bốn thì đáp hai[1].
- Chữ trên lòng minh tinh đếm theo bốn tiếng "quỷ, khốc, linh, thính", chữ cuối không được rơi vào chữ quỷ, chữ khốc[1]; ở Nam Bộ, chữ cuối của người nam phải rơi vào chữ linh, của người nữ vào chữ thính[4].
- Nhà có tang kiêng dùng đồ đỏ, e trái lễ[10].
- Trong mấy hôm mới nhập quan, con cháu còn được phép cưới, gọi là cưới chạy tang[1].
- Sách Gia lễ giản yếu (1932) dặn người đi đưa theo sau đại dư lặng lẽ, chỉnh tề, không trò chuyện, không khóc lóc om sòm; bỏ kèn trống, phường tuồng, mâm bánh, mâm xôi, mâm thịt quay theo đám, và không đãi cỗ trong khi có tang[2].
Chuẩn bị văn khấn
Gia lễ giản yếu dùng một bài văn tế (hoặc khấn) cho mọi lễ trong tang ông bà, cha mẹ: người đứng lễ nói ngày tháng, tên mình, vâng lời ai trong nhà, cùng cả nhà dâng hương hoa, dầu, rượu, kính cáo trước linh vị, rồi nói lý do làm lễ theo từng lễ; lễ nhập quan nói "nhân vì đến giờ nhập quan nên cáo lễ vậy", lễ đem táng nói "nhân vì ngày nay đem táng nên cáo lễ vậy"[6].
Người đứng lễ tự xưng theo cảnh nhà: cha mẹ đều mất xưng cô ai tử, mẹ mất mà cha còn xưng ai tử, cha mất mà mẹ còn xưng cô tử, cha mất rồi đứng chủ tang ông bà xưng thừa trọng tôn; linh vị gọi là cố phụ, cố mẫu, cố tổ phụ, cố tổ mẫu kèm tên, tự, hiệu[6]. Tang cha mà còn mẹ thì nói vâng lời mẹ, tang mẹ mà còn cha thì nói vâng lời cha, không còn người trên thì thôi[6]. Tang chú, bác, cô, dì, cậu, anh em không có con, mình phải chủ tang, có bài riêng[6].
Bài khấn các lễ trong tang mở đầu bằng ba lần "Nam mô A Di Đà Phật" và lạy chín phương trời, mười phương chư Phật; các bài khấn trước linh vị lạy thêm Thành hoàng, Táo quân và gia tiên, rồi người khấn xưng tên, vâng lệnh mẹ (hay cha) và các chú bác, cùng con cháu nội ngoại kính lạy trước linh vị "Hiển... chân linh"[5]. Ở Nam Bộ, mỗi lễ chính do nhà sư đọc một bài văn tế bằng âm Hán Việt, như Phát dẫn văn lúc chuyển xe tang[4].
Văn khấn tang lễ (các lễ chung, báo tang, nhập quan)8 bài, giữ nguyên chữ, có chỗ điền tên và địa chỉ.MởCộng đồng và vùng
Nguồn
- Việt Nam phong tục, thiên I chương IX Tang ma (vi.wikisource.org)
- Gia lễ giản yếu, phần Lễ tang (vi.wikisource.org)
- Nghi thức tang lễ theo truyền thống Phật giáo (phatgiao.org.vn)
- Lý Việt Dũng, Nghi thức và văn cúng đám tang ở Nam Bộ, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 2 (73), 2009 (vjol.info.vn)
- Văn khấn trong lễ tang (vankhan.vn)
- Gia lễ giản yếu, phần Văn tế và văn khấn (vi.wikisource.org, trang 15 tới 17 của bản in)
- Sự hỗn dung văn hóa trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở Nam bộ (giacngo.vn)
- Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính (1915), thiên II, mục XXIV. Việc hiếu (vi.wikisource.org)
- Hướng tới văn minh trong lễ tang ở Huế (nhandan.vn)
- Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính (1915), thiên III, mục XXXII: Các việc kiêng kỵ (vi.wikisource.org)
Thuộc bộ dữ liệu mở Loại lễ cúng Việt Nam và Nghi thức cúng Việt Nam, giấy phép CC BY 4.0.
Xem các lễ khácGiỗ chạp, Tết, nhà cửa, làm ăn, vòng đời, lễ làng và lễ các dân tộc.Mở