Lễ cúng tổ nghề
Còn gọi: Giỗ tổ nghề, Cúng Thánh sư, Tiên sư, Tổ nghiệp, Giỗ tổ sân khấu, Giỗ tổ thợ mộc, Giỗ tổ kim hoàn, Cúng Tiên sư mùng 9 tháng Giêng, Nghệ sư
- Làm ăn, buôn bán
Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.
Lễ cúng tổ nghề là gì, làm khi nào?
Thánh sư, còn gọi là Tiên sư hay Nghệ sư, là ông tổ của một nghề: người đã mở ra nghề ấy và truyền lại cho đời sau[1]. Người cùng một nghề hay cùng buôn bán một thứ họp thành phường hội, lập miếu thờ Thánh sư; các nhà trong phường cũng lập bàn thờ Thánh sư tại gia[1]. Phan Kế Bính (1915) ghi người trong làng làm chung một nghề, như thợ mộc, thợ nề, thợ sơn, thợ sắt, lập hội bách nghệ; mỗi năm hội ăn lệ một kỳ ở nhà trưởng hội, trước hết lễ thánh sư rồi mới hội tụ ăn uống[2].
Ngày cúng lớn nhất trong năm là ngày kỵ nhật của Thánh sư: cả phường cúng giỗ chung ở miếu, các nhà trong phường cũng cúng riêng tại nhà[1]. Không biết ngày kỵ nhật thì người trong phường, trong làng chọn một ngày làm ngày giỗ tổ chung[3]. Ngoài ra, ngày sóc, vọng, lễ, Tết, khi cúng gia tiên thì cúng Thánh sư cùng, và người làm nghề gặp việc khó cũng làm lễ Thánh sư[1].
Cần chuẩn bị những gì?
- Ngày giỗ tổ của một số nghềCó hướng dẫn kê: sân khấu 12 tháng Tám âm lịch, cũng là Ngày Sân khấu Việt Nam theo Quyết định 13/QĐ-TTg năm 2011; may mặc 12 tháng Chạp; thợ hồ, thợ mộc, thợ nề hai đợt 13 tháng Sáu và 20 tháng Chạp; cơ khí 20 tháng Chạp[3][4]. Với thợ mộc, ngày 13 tháng Sáu được xem là ngày sinh của Tổ sư Lỗ Ban, thường cúng nhỏ tại xưởng; ngày 20 tháng Chạp được cho là ngày mất, là ngày giỗ chính, các xưởng mộc cúng long trọng[5].
- Trước ngày cúngNơi làm lễ, thường là chỗ trang trọng nhất của xưởng hay bàn thờ Tổ, được dọn dẹp sạch, bàn thờ lau chùi cẩn thận[5].
- Người đứng lễỞ miếu thì cả phường cúng chung[1]; ở xưởng thì người đứng lễ thường là chủ xưởng, thợ cả hay người lớn tuổi nhất[5].
- Nơi đặt lễLễ cúng ở nơi làm việc, xưởng, công ty hay nơi đặt bàn thờ Tổ; quy mô nhỏ thì có thể cúng ở bàn thờ gia tiên[5].
- Bàn thờ Thánh sư ở nhàToan Ánh (2001) ghi bàn thờ tổ tiên đặt giữa nhà, một bên là bàn thờ Thổ công, bên kia là bàn thờ Thánh sư; bàn thờ Thánh sư cần nhất phải có bài vị ghi tên họ và nghề của Thánh sư, hay bức chân dung, pho tượng của ngài[6].
Lễ vật, mâm cúng
Ngày sóc vọng, đồ lễ cúng Thánh sư tương tự như cúng Thổ công[1]. Lễ giỗ tổ sân khấu dùng đồ mặn chứ không phải đồ chay như nhiều người vẫn nghĩ[7]. Ở lễ giỗ tổ thợ mộc, gà trống luộc nguyên con được đặt chéo cánh, miệng ngậm một bông hoa hồng đỏ; nếu cúng ngày 20 tháng Chạp thì có thêm bánh chưng, chả lụa[5].
Cả nước
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hương, đèn, nến | ||
| Nhang, hoa, đèn nến | ||
| Quả | ||
| Ngũ quả | Chay | |
| Trầu cau | ||
| Trầu cau, rượu | Chay | |
| Xôi, bánh | ||
| Bánh kẹo | Chay | |
| Mâm lễ chay: xôi, chè, cháo | Chay | |
| Giỗ tổ sân khấu: xôi, gà, đĩa trái cây, bình hoa, 5 bát cháo trắng hoặc 5 đĩa bánh chay, 5 đĩa xôi, 5 bát chè, muối gạo, trầu cau, vàng mã | Mặn | Theo một số hướng dẫn |
| Món mặn | ||
| Mâm lễ mặn: gà, heo quay | Mặn | |
| Vàng mã | ||
| Giỗ tổ thợ mộc: thêm dụng cụ mộc bằng giấy (cưa, đục, bào, thước) | Theo một số hướng dẫn | |
Miền Trung
Huế, Thợ thủ công, làng nghề, Huế, Tế lễ đình làng
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hương, đèn, nến | ||
| Hương đèn, trà, rượu | Chay | |
| Khác | ||
| Lễ vật như một đám giỗ của Huế | Báo không kể từng món | |
Nguồn: [8]
Nam Trung Bộ, Thợ thủ công, làng nghề, Kim Bồng, Cẩm Kim, Hội An, Tế lễ đình làng
Nam Trung Bộ, Người làm nghề khai thác yến, làng Thanh Châu (Cẩm Thanh), Cù Lao Chàm (Tân Hiệp), Hội An, Tế lễ đình làng
Các bước làm lễ
- Bày lễ ngay ngắn: gà luộc, heo quay đặt ở giữa, quay đầu ra ngoài; hoa quả, nhang đèn, rượu trà bày xung quanh[5].
- Vào giờ hoàng đạo đã chọn, người đứng lễ ăn mặc chỉnh tề, thắp 3 nén hương, vái 3 lạy, rót rượu hay trà rồi đọc văn khấn; mọi người có mặt đứng nghiêm, chắp tay hướng về bàn thờ[5].
- Hương cháy chừng 2/3 thì xin phép hóa vàng; vàng cháy hết thì vái tạ 3 lạy, xin hạ lễ[5].
- Đồ cúng được chia cho mọi người cùng thụ lộc[5].
Vì sao làm như vậy?
Thánh sư vốn là người thường, được tôn thờ vì đã tạo ra nghề và truyền dạy cho dân chúng[1]. Tổ nghề không chỉ là người tạo ra nghề mà còn là người phát triển, gìn giữ nghề cho đời sau; cúng tổ là để tỏ lòng biết ơn và cầu cho việc làm nghề suôn sẻ, buôn bán may mắn, nên ngày giỗ tổ ở các phường nghề còn gọi là ngày giỗ phường[3].
Phan Kế Bính ghi chủ ý của hội bách nghệ là để liên lạc tình đồng sự với nhau: trong hội ai có việc hiếu, hỉ thì hội có lệ mừng, phúng, hay giúp đỡ tiền nong cho nhau[2].
Mỗi vùng làm khác nhau thế nào?
- Huế, nghề kim hoànBáo Thanh Niên ghi từ đường kim hoàn ở Huế có ba ngày lễ chính: mùng 7 tháng Hai âm lịch (giỗ đệ nhất tổ sư Cao Đình Độ), 27 tháng Hai (giỗ đệ nhị tổ sư Cao Đình Hương) và mùng 6 tháng Giêng (ngày Minh niên, mở hàng năm mới của người làm nghề)[8]. Sáng mùng 7 tháng Hai, các nghệ nhân lão thành mặc y phục cổ truyền dâng hương, làm lễ cáo ở lăng hai vị tổ sư, rồi về từ đường làm lễ chánh tế: ba hồi trống chiêng, chánh tế kiểm lễ vật, rửa tay, dâng hương, rót trà rượu, quỳ lạy, xướng văn tế và đọc sắc phong tổ sư; xong, thợ kim hoàn lần lượt thắp hương, dâng mâm hoa quả, rồi cùng dự tiệc đoàn viên[8].
- Hội An, làng mộc Kim BồngBáo Sài Gòn Giải Phóng ghi người làng mộc Kim Bồng (xã Cẩm Kim) làm lễ giỗ Tổ làng nghề vào sáng mùng 6 Tết, là dịp nhớ ơn tiền nhân lập làng, truyền nghề và cũng là buổi ra quân đầu năm[9]. Theo nghệ nhân Huỳnh Ri, xưa thợ Kim Bồng làm ăn khắp nơi, cúng Tổ xong thì tỏa đi hành nghề cả năm, nên lễ ấy là giỗ Tổ chung của các nghề trong làng[9].
- Hội An, nghề yến Thanh ChâuTrung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An ghi lễ giỗ tổ nghề yến làm hai ngày 9 và 10 tháng Ba âm lịch, ở miếu Ông Tiến (thôn Thanh Đông, xã Cẩm Thanh) và miếu Tổ nghề yến (thôn Bãi Hương, xã Tân Hiệp, Cù Lao Chàm); lệ cúng mồng 10 tháng Ba có từ khi dựng hai miếu năm Tự Đức nguyên niên (1848)[10]. Ngày 9 dọn dẹp, bày lễ; tối 9 làm lễ túc cáo trước với chư tổ, chỉ dâng hương, đánh chiêng trống; sáng mồng 10 rước kiệu nghinh thần qua các lăng miếu trong thôn, vái về phía đông nơi các hòn đảo có yến làm tổ, rồi tế âm linh và tế tổ có xướng tế, đọc văn tế; sau lễ là kéo co, hát tuồng, đua thuyền[10]. Hồ sơ coi đây còn là lễ cầu an đầu năm của cả cộng đồng[10].
Kiêng kỵ và lưu ý
Chuẩn bị văn khấn
Bài khấn Thánh sư lạy chín phương trời, mười phương chư Phật, Hoàng thiên Hậu thổ, Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân và thần linh, Thổ địa; người khấn xưng tên, nơi ở, ngày tháng, mời Bản cảnh Thành hoàng, Bản xứ Thổ địa, Bản gia Táo quân, rồi mời Thánh sư của nghề mình, điền tên nghề vào chỗ để trống[1]. Bài dùng chung cho mọi nghề, chỉ đổi tên tổ nghề được mời và ngày cúng[3].
Đoàn biểu diễn có bài cúng tổ nghề sân khấu trước khi diễn: xưng tên đoàn hay tên người, tri ân Tổ nghiệp, cầu cho buổi diễn thuận lợi, anh em trong đoàn khỏe mạnh, một lòng[4]. Ở Huế, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển in văn cúng Tiên sư tháng Hai của làng An Thành, văn tế tổ nghề rượu làng An Thành kính cáo hai vị Đỗ Khang, Nghi Địch (tương truyền là hai vị tổ nghề rượu của Trung Quốc) cùng Thổ công, Táo quân, và văn tế tổ nghề rèn làng Hiền Lương nhân lễ xuân tế[11].
Văn khấn lễ cúng tổ nghề5 bài, giữ nguyên chữ, có chỗ điền tên và địa chỉ.MởCộng đồng và vùng
Nguồn
- Văn khấn Thánh sư (vankhan.vn)
- Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính (1915), thiên II, mục XXXII. Hội bách nghệ (vi.wikisource.org)
- Văn khấn cúng tổ nghề (hoatieu.vn)
- Văn khấn tổ nghề sân khấu (hoatieu.vn)
- Cúng giỗ tổ thợ mộc (docungtamlinh.com.vn)
- Toan Ánh (2001). Phong tục thờ cúng tổ tiên trong gia đình Việt Nam. Hà Nội: NXB Văn hoá Dân tộc
- Bài cúng tổ nghề sân khấu (docungtamlinh.com.vn)
- Trăm năm đất tổ kim hoàn: lễ giỗ tổ nghề (thanhnien.vn)
- Giỗ Tổ nghề mộc Kim Bồng (sggp.org.vn)
- Lý lịch Lễ giỗ tổ nghề yến Thanh Châu (Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, hoianheritage.net)
- Trích tuyển văn tế làng xã Thừa Thiên Huế, Phần thứ ba: Văn tế trong các lễ cúng kỵ hàng năm. Chuyên đề của Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 7 (141), 2017 (vjol.info.vn)
Thuộc bộ dữ liệu mở Loại lễ cúng Việt Nam và Nghi thức cúng Việt Nam, giấy phép CC BY 4.0.
Xem các lễ khácGiỗ chạp, Tết, nhà cửa, làm ăn, vòng đời, lễ làng và lễ các dân tộc.Mở