Nghi lễ Then của người Tày, Nùng, Thái
- Lễ của các dân tộc
- Lễ vật và cách cúng
Văn hoá và tín ngưỡng Ghi chép phong tục.
Về lễ này: làm lúc nào, cúng ai
Còn gọi: Then cầu an, Then cầu mùa, Then gọi hồn, Lẩu Then, Then Kin Pang, Then pang, Thực hành Then
Thầy Then vừa hát vừa gảy đàn tính, dẫn đoàn quân Then từ Mường Đất lên Mường Trời dâng lễ và trình lời cầu của gia chủ: cầu an, giải hạn, cầu mùa, cấp sắc. Di sản được UNESCO ghi danh năm 2019; lời Then không được các báo chép.
- Làm lúc nào
- Theo việc của gia chủ; lẩu Then, Then Kin Pang vào mùa xuân
- Cúng ai
- Ngọc Hoàng và các vị thần ở Mường Trời; tổ nghề Then
Lễ vật và cách cúng
Theo nếp thường gặp mà các nguồn ghi lại. Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.
Miền Bắc, Người Người Tày, Người Nùng, Người Thái, Nghi lễ do thầy Then, thầy Tào, thầy Pựt làm (Tày, Nùng, Thái)
- Làm lúc nào
- Theo việc của gia chủ: cầu an giải hạn đầu năm, nàng hang dịp Trung thu, cúng mụ đầy tháng, thôi tang, cầu mùa, cầu tự, cấp sắc
- Đặt lễ ở đâu
- Tại nhà tín chủ, ngoài trời, hoặc trước bàn thờ Then ở nhà thầy Then
- Ai cúng
- Thầy Then (ông Then, bà Then), có khi thêm tốp nữ múa
Lễ vật
| Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|
| Mâm cúng bày theo mục đích của lễ | Phải có |
| Đàn tính, chùm xóc nhạc, quạt | Phải có. đồ nghề của thầy Then |
| Kiếm, thẻ âm dương, chuông |
Trình tự
- Thầy Then mặc lễ phục, bày mâm cúng, khấn trước bàn thờ Then
- Cất tiếng hát, gảy đàn tính: đoàn quân Then lên đường từ Mường Đất lên Mường Trời
- Qua nhiều cung cửa, dâng lễ vật và trình lời thỉnh cầu của gia chủ
Đông Bắc, Người Người Tày, Lạng Sơn, Nghi lễ do thầy Then, thầy Tào, thầy Pựt làm (Tày, Nùng, Thái)
- Làm lúc nào
- Đại lễ lẩu Then thăng sắc làm ba ngày, chừng ba năm một lần tùy thầy
- Đặt lễ ở đâu
- Nhà thầy Then
- Ai cúng
- Thầy Then cùng đồng môn trong dòng Then; thầy Tào cấp sắc
Lễ vật
| Lễ vật | Ghi chú |
|---|---|
| Hoa quả, bánh kẹo và các lễ vật do gia đình cùng người phụ lễ sắm | |
| Mũ Then mới, quẻ âm dương, kiếm, quạt, chuông, áo, đàn tính | Phải có. thầy Tào cấp cho thầy Then trong lễ; số dải tua sau mũ chỉ bậc của thầy |
Trình tự
- Báo lễ, đón các vị tổ nghề Then về chứng đàn lễ
- Kiểm lễ: đếm các lễ vật dâng cúng
- Phát tàng (dọn đường) cho đoàn quan binh lên các cung cửa
- Khai lẩu, ban lộc
- Thầy Tào ban mũ và đồ nghề mới
- Tối ngày thứ hai: Tẳng tưởng (đón tướng) xuống chứng lễ
- Ngày thứ ba: múa chầu, đốt vàng mã tạ ơn
Điều kiêng
- Thầy Then và đồng môn ăn chay 7 hoặc 21 ngày trước đại lễ
Tây Bắc, Người Người Tày, Văn Bàn, Lào Cai, Nghi lễ do thầy Then, thầy Tào, thầy Pựt làm (Tày, Nùng, Thái)
- Làm lúc nào
- Ba ngày hai đêm
- Đặt lễ ở đâu
- Trên nhà sàn, quanh cỗ hoa
- Ai cúng
- Thầy Then (hát với đàn tính), thầy mất (hát theo khèn và pí lào), các thầy phụ
Lễ vật
| Lễ vật | Số lượng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cỗ hoa bằng tre nứa, treo rau bò khai, hình cắt giấy chim cá, trứng nhuộm hồng, măng, củ đao, củ mài, cây chuối, bí xanh | Phải có | |
| Bốn mâm cỗ mặn: hai mâm phủ khăn đỏ (mâm nàng han, mâm trời), hai mâm phủ khăn đen (mâm ruộng, cho quân binh) | 4 | Phải có. dâng trong đêm thứ hai |
| Cành lá rừng treo ở gian bên (boóc va) | chỗ cỏ cho rồng, ngựa của các quan |
Trình tự
- Ngày đầu gia chủ sắm sửa
- Đêm thứ nhất (tỏn tang): hát phát đường lên Mường trời
- Hát múa Then quanh cỗ hoa
- Đêm thứ hai: dâng cỗ mặn, hát Then qua 12 cửa quan tới Mường trời, trình quan Nam Tào xuống chứng lễ, tới rạng sáng ngày thứ ba
Tây Bắc, Người Người Thái, bản Khổng Lào, Phong Thổ, Lai Châu, Nghi lễ do thầy Then, thầy Tào, thầy Pựt làm (Tày, Nùng, Thái)
- Làm lúc nào
- Ngày mùng 10 tháng Ba âm lịch (năm 2025)
- Đặt lễ ở đâu
- Nhà Then
- Ai cúng
- Thầy Then; các lụ liệng, lụ hương (con nuôi được Then cầu hồn, chữa bệnh) dâng lễ tạ ơn
Trình tự
- Cúng Then khai hội và thiêng hóa
- Dâng hương, tẩy trần giải trừ vận hạn
- Dâng hương ước nguyện, thỉnh Then, chúc phúc cầu may
- Cúng Then cầu phúc và tạ ơn
Đọc thêm về nghi lễ Then của người Tày, Nùng, Thái
Bài của Nhật Nguyệt về cách cúng, phong tục và việc chuẩn bị.
Nguồn
- Then là di sản văn hóa phi vật thể thứ 13 của Việt Nam được UNESCO vinh danh (sggp.org.vn)
- Triển lãm di sản văn hoá Then trong đời sống các dân tộc Tày, Nùng, Thái (baovanhoa.vn)
- Giữ hồn Then, tiếng Then (baoquocte.vn)
- Tín ngưỡng Then của người Tày, Nùng (dantocmiennui.baotintuc.vn)
- Độc đáo đại lễ lẩu Then thăng sắc của người Tày Xứ Lạng (baolangson.vn)
- Tái hiện Nghi lễ Lẩu Then của đồng bào dân tộc Tày (dantocmiennui.baotintuc.vn)
- Độc đáo nghi lễ Then pang của người Tày (baothainguyen.vn)
- Lễ hội Then Kin Pang, nét văn hóa đặc sắc của người Thái ở Lai Châu (baovanhoa.vn)
- Then Kin Pang, nét văn hóa độc đáo của người Thái ở Phong Thổ (baovanhoa.vn)