Can chi, 60 hoa giáp, nạp âm và 28 sao được tính từ số ngày Julian thế nào?

Can chi của một ngày chỉ là một phép chia lấy dư trên số ngày Julian. Lấy số ngày Julian (JDN) của ngày dương: can là (JDN + 9) chia 10 lấy dư, chi là (JDN + 1) chia 12 lấy dư. Năm, tháng, giờ, nạp âm và 28 sao đều là phép đếm vòng cùng kiểu, nên kiểm được bằng bất biến thay vì tin một bảng chép tay.
Số ngày Julian là gì?
JDN đếm liền từng ngày từ 1/1/4713 trước Công nguyên, không phụ thuộc tháng, năm hay loại lịch. Ngày 1/1/1900 có JDN 2.415.021, ngày 19/11/2026 có JDN 2.461.364. Vì là số đếm liền, chỗ lịch Julius chuyển sang lịch Gregory (4/10/1582 liền ngay 15/10/1582) không làm vòng can chi đứt.
Can chi ngày, năm, tháng, giờ tính thế nào?
Chỉ số đếm từ 0: Giáp là 0, Tý là 0.
| Trụ | Công thức | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ngày | can = (JDN + 9) mod 10; chi = (JDN + 1) mod 12 | 19/11/2026: JDN 2.461.364 ra 3 và 9, tức Đinh Dậu |
| Năm | can = (năm âm − 4) mod 10; chi = (năm âm − 4) mod 12 | 2026: 2022 mod 10 = 2, 2022 mod 12 = 6, tức Bính Ngọ |
| Tháng âm | chi theo số tháng (tháng Giêng là Dần); can tháng Giêng = (2 × can năm + 2) mod 10, rồi đếm tiếp | năm Bính: tháng Giêng là Canh Dần |
| Giờ | chi theo canh giờ (giờ Tý từ 23 giờ tới 1 giờ); can giờ Tý = (can ngày mod 5) × 2, rồi đếm tiếp | ngày Đinh: giờ Tý là Canh Tý |
Tháng ở bảng này là tháng âm lịch. Bát Tự lấy tháng theo tiết khí, nên trụ tháng có thể khác; xem bài Bát Tự.
Vì sao vòng là 60 chứ không phải 120?
60 là bội chung nhỏ nhất của 10 và 12. Can và chi cùng tiến một bước mỗi ngày, nên can chẵn chỉ đi với chi chẵn, can lẻ chỉ đi với chi lẻ. Một nửa trong 120 cặp có thể ghép, như "Giáp Sửu", không bao giờ xuất hiện.
Nạp âm gắn với can chi ra sao?
Ba mươi tên nạp âm, mỗi tên phủ đúng hai cặp liền nhau trong vòng 60: Giáp Tý và Ất Sửu là Hải Trung Kim, Bính Dần và Đinh Mão là Lư Trung Hỏa. Nạp âm là bảng tra truyền thống, không suy ra từ thiên văn; mã chỉ bảo đảm tra đúng bảng.

Can chi là phép đếm lịch, kiểm được bằng số. Hành, nạp âm và việc gắn sao với ngày tốt xấu là quy ước truyền thống của từng phái, chưa được khoa học kiểm chứng.
28 sao (Nhị Thập Bát Tú) kiểm bằng gì?
Vòng 28 sao khoá cứng với tuần bảy ngày, vì 28 chia hết cho 7. Mỗi sao ứng một trong bảy diệu, mỗi diệu ứng một thứ cố định: sao Đẩu thuộc diệu Mộc nên luôn rơi vào thứ Năm, và 19/11/2026 đúng là thứ Năm. Sai mốc khởi tính một ngày là lệch cả bảng, và ai cũng tự kiểm được bằng tờ lịch tuần.
Những bất biến nào được test giữ?
- Vòng 60 không đứt: mọi ngày từ 1/1/1900 tới 31/12/2100 có can chi đứng ngay sau ngày trước trong vòng 60, kể cả qua chỗ đổi lịch năm 1582.
- Mốc có ghi chép: công thức phải ra đúng can chi của những ngày sử sách ghi lại, đối chiếu bằng một đường tính khác hẳn. Mốc xa nhất là ngày nhật thực Kỷ Tỵ năm thứ ba đời Lỗ Ẩn Công chép trong Xuân Thu, được các nhà thiên văn định lại là 22/2/720 trước Công nguyên.
- Nạp âm: mỗi năm 1900 tới 2100 thuộc đúng một nạp âm, và can chi của năm phải tra ra đúng tên nhóm chứa nó.
- 28 sao: mọi ngày 2020 tới 2030, diệu của sao khớp thứ thật trong tuần; vòng đủ 28 sao khác nhau, bốn chòm mỗi chòm bảy sao.
Dữ liệu và mã ở đâu?
Can chi ngày, tháng, năm có trong bộ lịch âm 1900 tới 2100 và bảng 60 hoa giáp ở trang Dữ liệu mở; mã ở trang Mã và dữ liệu mở.
- Phần lịch âm nằm dưới các phép đếm này: bài âm lịch và 24 tiết khí.
- Kiểm thư viện của anh chị bằng bộ đáp án chung: bài kiểm thư viện bằng bộ ca kiểm.
Dùng lại số liệu trong bài, anh chị ghi nguồn: Dữ liệu: Nhật Nguyệt (nhatnguyet.org).




