Tới nội dung
Tết −50%Đoàn Viên chỉ 99.500đ năm đầuGói Đoàn Viên năm đầu chỉ 99.500đ, tặng 1 bản luận mỗi nămXem ưu đãi

Blog

Âm lịch và 24 tiết khí của Nhật Nguyệt tính thế nào, sai số bao nhiêu?

Phân bố độ lệch giờ giao tiết so với IMCCE trên 4.824 mốc, trước và sau ngày 19/11/2026

Lịch âm của Nhật Nguyệt là phép tính thiên văn, không chép từ lịch in. Điểm sóc tính theo công thức của Jean Meeus, 24 tiết khí theo lý thuyết VSOP87D của Mặt Trời, rồi dựng tháng theo quy tắc lịch âm dương truyền thống ở giờ Việt Nam UTC+7. Đo trên 1900 tới 2100: điểm sóc lệch NASA trung bình 1,1 phút, giờ giao tiết lệch IMCCE trung bình 0,27 phút, không mốc nào quá một phút.

Lịch âm được dựng từ những phép tính nào?

Ba bước, bước nào cũng kiểm lại được:

  1. Điểm sóc, lúc Mặt Trăng nằm giữa Trái Đất và Mặt Trời: chuỗi rút gọn của Meeus, kèm hiệu chỉnh ΔT.
  2. Trung khí, lúc Mặt Trời qua bội số của 30 độ hoàng kinh: kinh độ Mặt Trời theo phương trình tâm ba số hạng.
  3. Dựng tháng: mùng 1 là ngày chứa điểm sóc theo giờ địa phương; tháng 11 là tháng chứa Đông chí; năm có 13 tháng thì tháng nhuận là tháng đầu tiên sau tháng 11 không chứa trung khí.

Giờ giao 24 tiết khí dùng một mô hình riêng, kỹ hơn: kinh độ biểu kiến của Mặt Trời theo lý thuyết VSOP87D (Bretagnon và Francou, IMCCE) rút gọn, đổi sang hệ FK5, có chương động IAU 1980 và quang sai, ΔT theo các đa thức của Espenak và Meeus (NASA, 2006), giải bằng phép lặp tới dưới một giây rồi làm tròn tới phút. Mô hình này dùng từ ngày 19/11/2026.

ΔT là gì, vì sao bỏ nó thì lịch lệch?

ΔT là độ chênh giữa giờ thiên văn chạy đều (TT) và giờ theo vòng quay Trái Đất (UT). Trái Đất quay chậm dần và không đều, nên ΔT đổi theo năm: chừng 64 giây năm 2000, 75 giây năm 2026, và theo đa thức ngoại suy thì 203 giây năm 2100. Công thức thiên văn tính ra giờ TT; muốn ra giờ đồng hồ phải trừ ΔT, không trừ thì mọi mốc lệch đúng ngần ấy.

Sai số đo được là bao nhiêu?

Em so với ba nguồn thiên văn độc lập, trên toàn bộ 1900 tới 2100:

Phép đối chiếuSố mốcLệch tuyệt đối trung bìnhP95Lớn nhất
Điểm sóc so với NASA2.4741,1 phút2,5 phút3,9 phút
Giờ giao tiết so với IMCCE (Đài Thiên văn Paris)4.8240,27 phút0,6 phút0,9 phút
Xuân phân, hạ chí, thu phân, đông chí so với USNO8040,2 phút1 phút2 phút
  • Giờ giao tiết của em sớm hơn IMCCE ở 2.565 mốc, muộn hơn ở 2.259 mốc, lệch trung bình −0,04 phút: không còn nghiêng về một phía.
  • IMCCE và USNO lệch nhau tối đa 1,73 phút, nên hai nguồn đủ chắc để làm thước đo.
  • Mốc giao tiết ghi tới phút, nên phần lớn độ lệch còn lại là do làm tròn. Với USNO, chỗ lệch 2 phút rơi vào những năm sau 2080, nơi hai đài giả định ΔT tương lai khác nhau.
  • Trước ngày 19/11/2026, giờ giao tiết dùng phương trình tâm ba số hạng của Meeus, chính xác chừng 0,01 độ (khoảng 15 phút): lệch IMCCE trung bình 4,2 phút, nhiều nhất 14,4 phút, sớm hơn ở 3.758 mốc. Hình đầu bài đặt hai phân bố cạnh nhau.

Lệch vài phút có làm sai ngày không?

Chỉ khi mốc rơi sát nửa đêm.

  • Ngày mùng 1: 2.472 trên 2.474 điểm sóc rơi đúng ngày; hai lần còn lại (09/12/2072, 19/10/2085) là điểm sóc sát nửa đêm.
  • Dựng lại độc lập: em dựng lại lịch âm UTC+7 chỉ từ điểm sóc NASA và trung khí IMCCE, được 2.461 tháng từ 12/1901 tới 11/2100. Khớp 2.459 tháng, trong đó có 73 tháng nhuận; hai tháng khác chính là hai lần sóc sát nửa đêm ở trên.
  • Ngày giao tiết: cả 4.824 mốc rơi đúng ngày của IMCCE. Mô hình trước 19/11/2026 có 10 mốc rơi sang ngày bên cạnh, cả 10 đều cách nửa đêm dưới 15 phút.

Lịch của nước nào tính theo múi giờ nào?

Cùng quy tắc, đổi múi giờ thì ngày mùng 1 có thể dời. Thư viện mở cho chọn lịch của từng nước:

LịchMúi giờ tínhNước, vùng
Việt Nam (mặc định)UTC+7Việt Nam
Trung QuốcUTC+8Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Kông, Ma Cao; Tết của người Hoa ở Singapore, Malaysia, Indonesia, Philippines
Hàn QuốcUTC+9Hàn Quốc
Nhật BảnUTC+9Âm lịch cũ (kyūreki), dùng cho lễ truyền thống

Mông Cổ, Tây Tạng, Thái Lan, Lào, Campuchia, Myanmar, Ấn Độ dùng hệ lịch có quy tắc khác, chưa có trong thư viện.

Từ 1900 tới 2100, 2.814 ngày có ngày âm khác nhau giữa UTC+7 và UTC+8, và Tết lệch ở 10 năm; so với UTC+9 là 5.632 ngày và 21 năm. Rõ nhất là 1985: lịch Việt Nam đón Tết ngày 21/1, lịch UTC+8 ngày 20/2, vì lịch Trung Quốc nhuận tháng 10 năm 1984 còn lịch Việt Nam nhuận tháng 2 năm 1985.

Những năm Tết lệch giữa UTC+7, UTC+8 và UTC+9, 1900 tới 2100
Những năm Tết lệch giữa UTC+7, UTC+8 và UTC+9, 1900 tới 2100

Phép tính này còn giới hạn gì?

  • Chưa so với bảng lịch chính thức của từng nước. Các con số UTC+8, UTC+9 ở trên là kết quả của cùng một thuật toán, đổi múi giờ.
  • Mọi năm tính theo UTC+7. Lịch Việt Nam in theo giờ Bắc Kinh UTC+8 tới 8/8/1967 ở miền Bắc và tới 1975 ở miền Nam, nên vài năm lịch in khác kết quả của em: Tết 1965 lịch thời ấy ghi 2/2, em ghi 1/2; Tết 1969 ở miền Nam là 17/2, em ghi 16/2.
  • Mốc cách nửa đêm dưới một phút vẫn có thể rơi sang ngày bên cạnh; từ 1900 tới 2100 chưa mốc nào như vậy.

Tự kiểm lại thế nào?

Mỗi lượt phát hành dữ liệu mở mang hồ sơ mô hình: tên công thức, ΔT, tệp đối chiếu kèm mã băm sha256, và đủ các số sai số ở trên. Hồ sơ ở trang Dữ liệu mở, mã và bộ ca kiểm ở trang Mã và dữ liệu mở.

Xem lịch âmHôm nay ngày bao nhiêu âm, ngày gì, giờ nào tốt, hay bất kỳ ngày nào.Thử ngay

Dùng lại số liệu trong bài, anh chị ghi nguồn: Dữ liệu: Nhật Nguyệt (nhatnguyet.org).

Đọc tiếp trong blog

Mọi bài trong blog