
TL;DR: Lễ hội Trò Trám, còn gọi Linh tinh tình phộc, diễn ra tại miếu Trò, xã Tứ Xã, tỉnh Phú Thọ, đêm 11 rạng sáng 12 tháng Giêng âm lịch; năm 2027 rơi vào 16 và 17/2 dương lịch. Lễ hội gồm ba phần: diễn trò Tứ dân chi nghiệp, Lễ Mật với nghi thức nõ nường và rước lúa thần, thể hiện tín ngưỡng phồn thực của cư dân nông nghiệp cầu cho mùa màng, muôn loài và con người sinh sôi.
Lễ hội Trò Trám là gì và diễn ra khi nào?
Lễ hội Trò Trám còn gọi là lễ hội Linh tinh tình phộc, diễn ra tại miếu Trò, xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao cũ, tỉnh Phú Thọ. Lễ hội gắn với tín ngưỡng phồn thực của cư dân nông nghiệp, cầu cho mùa màng bội thu và nòi giống sinh sôi[1].
Theo VietnamPlus, lễ hội diễn ra vào đêm 11 rạng sáng 12 tháng Giêng âm lịch hằng năm[1]. Năm 2027, hai ngày này rơi vào 16 và 17/2 dương lịch. Câu hát cổ được người dân truyền nhau: "Trò Trám vào đám mười hai/Chẳng xem Trò Trám cũng hoài mất xuân"[1].
Lễ hội gồm ba phần chính: phần diễn trò dân gian, phần tế lễ và Lễ Mật, sau đó là rước lúa thần[1].
Tín ngưỡng phồn thực trong lễ hội Trò Trám là gì?
Tín ngưỡng phồn thực là niềm tin và khát vọng về sự sinh sôi nảy nở của tự nhiên và con người, phổ biến ở các cộng đồng nông nghiệp. Nhà nghiên cứu Trần Đình Hằng xem phồn thực là nhu cầu, khát vọng phổ quát của loài người, hướng tới một cuộc sống đủ đầy hơn, còn cách thể hiện thì tùy thế giới quan, nhân sinh quan của từng cộng đồng[2].
Trong lễ hội Trò Trám, tín ngưỡng ấy biểu hiện qua nghi thức "nõ" và "nường", hai vật bằng gỗ sơn đỏ tượng trưng cho giới tính nam và nữ, được thờ trong miếu Trò[1].
Lễ Mật và nghi thức nõ nường diễn ra như thế nào?
Lễ Mật là phần được mong chờ nhất, thực hiện vào nửa đêm ngày 11, rạng sáng ngày 12 tháng Giêng tại miếu Trò[1]. Trình tự theo VietnamPlus ghi nhận như sau:
- Từ 22 giờ 30 ngày 11 tháng Giêng đến 0 giờ ngày 12, các cụ cao niên trong làng làm lễ tế.
- Cụ thủ từ miếu thắp hương, rước "nõ" và "nường" rồi trao cho đôi nam nữ đã được dân làng chọn từ trước.
- Toàn bộ đèn, nến trong và ngoài miếu tắt; cụ chủ tế hô "linh tinh tình phộc".
- Đôi nam nữ làm các thao tác tượng trưng hoạt động tính giao. Ba lần đâm trúng được coi là điềm mùa màng tươi tốt, bội thu; hai lần trúng là được mùa; một lần trúng là làm ăn kém[1].
Trong đêm tối, khi chủ tế nghe đủ ba tiếng "cạch" thì đèn sáng lại. Đó là phút "thiêng", chiêng trống nổi lên để mừng và kính cáo thần linh, thiên địa rằng lễ Mật đã thành công[1].
Năm 2024, Ban tổ chức siết lại nghi thức Lễ Mật để giữ tính linh thiêng: toàn bộ người dân, kể cả người làm nhiệm vụ an ninh, đều không được vào bên trong miếu trong thời điểm cử hành; chỉ có đôi nam nữ được chọn và cụ từ ở trong miếu[1].
Trò Tứ dân chi nghiệp và các trò diễn dân gian gồm những gì?
Đêm 11 tháng Giêng, người dân Tứ Xã diễn các trò đi cày, cấy, câu cá, đánh lờ, dệt lụa, cung bông, thợ mộc, mua Xuân bán Xuân và dạy học ngay tại sân miếu Trò[1]. Đây là màn kịch dân gian vui nhộn khắc họa bốn nghề chính trong đời sống là sĩ, nông, công, thương, gắn với những làn điệu dân ca riêng của vùng quê đất Tổ[1].
Trò diễn còn có tên "bách nghệ khôi hài", và người diễn là chính người dân Tứ Xã[1].
Rước lúa thần có ý nghĩa gì?
Sáng 12 tháng Giêng là lễ Rước lúa thần, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi[1]. Những bông lúa thu hoạch từ vụ trước, được thờ trong miếu, được lấy ra rước đến đền Xa Lộc thờ vị tướng Phùng Lân Hổ thời Trần, rồi rước tiếp xung quanh làng[1].
Trong khi rước lúa trên đường làng, các trò diễn vẫn tiếp tục tại miếu Trò để giữ không khí hội. Lễ cúng thập bái thực hiện cuối cùng tại miếu để kết thúc lễ hội[1].
Tục "tháo khoán" xưa nay còn không?
Tục "tháo khoán" xưa không còn, nay chỉ còn hò reo vui vẻ. Theo VietnamPlus, xưa kia vào giờ "tháo khoán", ngoài rừng trám, các đôi trai gái và dân làng được tự do mọi chuyện; cô nào mang thai trong dịp đó được coi là lễ "hèm" của làng thành công, đem may mắn cả năm cho gia đình và toàn phường[1].
Những đứa trẻ sinh ra từ đêm "linh tinh tình phộc" được làng chấp nhận, vì dân làng cho rằng chúng sẽ mang lại sự phồn vinh cho cả làng[1]. Ngày nay, tín ngưỡng phồn thực về cơ quan sinh sản và hoạt động tính giao vẫn được tôn vinh, chứa ý niệm tốt đẹp cầu mong sự phồn vinh của mùa màng, muôn loài và con người[1].
Các phần của lễ hội Trò Trám diễn ra theo thứ tự nào?
Lễ hội kéo dài từ đêm 11 sang ngày 12 tháng Giêng, mỗi phần có giờ và nơi riêng[1].
| Thời điểm (âm lịch) | Năm 2027 (dương lịch) | Nghi thức | Nơi diễn ra |
|---|---|---|---|
| Đêm 11 tháng Giêng | Tối 16/2 | Diễn trò Tứ dân chi nghiệp | Sân miếu Trò |
| 22 giờ 30 ngày 11 tới 0 giờ ngày 12 | Đêm 16/2 | Các cụ cao niên tế lễ | Miếu Trò |
| 0 giờ ngày 12 tháng Giêng | Rạng sáng 17/2 | Lễ Mật với nõ nường | Trong miếu Trò |
| Sáng 12 tháng Giêng | Sáng 17/2 | Rước lúa thần | Từ miếu Trò tới đền Xa Lộc, rồi quanh làng |
| Sau lễ rước lúa | 17/2 | Lễ cúng thập bái khép hội | Miếu Trò |
Lưu ý khi xem lễ hội Trò Trám 2027
Lễ hội diễn ra đêm 11 rạng sáng 12 tháng Giêng âm lịch. Một số điểm cần biết:
- Lễ Mật không mở cho người ngoài: năm 2024, toàn bộ người dân và người làm nhiệm vụ đều bị cấm vào miếu trong thời điểm cử hành nghi thức[1].
- Phần hội ngày 12 tháng Giêng có các hoạt động văn hóa văn nghệ, trò chơi dân gian; năm 2024 Ban tổ chức cấm hoàn toàn hội trọi gà nhằm tránh cá độ, ăn tiền[1].
- Trang phục và thái độ: đây là lễ hội tín ngưỡng, nên ăn mặc lịch sự, giữ trật tự khi vào khu vực miếu Trò.
Vì sao lễ hội Trò Trám được coi là "độc nhất vô nhị"?
Lễ hội Trò Trám là lễ hội độc đáo có một không hai của người Việt, được người dân trân trọng, gìn giữ, nhằm tôn vinh tín ngưỡng phồn thực, phản ánh nét văn hóa đặc trưng của dân cư nông nghiệp[1]. Điều làm nên nét riêng không chỉ là nghi thức nõ nường, mà còn là cách cộng đồng làng tự tổ chức, tự diễn, tự truyền từ đời này sang đời khác.
Lễ hội có từ bao giờ, ai là người đầu tiên lập ra, hiện chưa được xác định rõ.
Tín ngưỡng phồn thực có còn phù hợp hôm nay?
Tín ngưỡng phồn thực trong lễ hội Trò Trám là di sản tâm linh của cư dân nông nghiệp, không phải chuyện để né tránh.
Cách hiểu của Nhật Nguyệt: nghi thức nõ nường nên được nhìn như một biểu tượng văn hóa, không phải như hành vi thực tế. Giá trị của lễ hội nằm ở ý niệm cầu sinh sôi cho mùa màng và con người, chứ không ở chi tiết mô phỏng.
Gợi ý của Nhật Nguyệt: nếu bạn đến xem lễ hội Trò Trám, hãy dành thời gian cho phần diễn trò Tứ dân chi nghiệp và lễ rước lúa thần, vì đó là những phần mở cho cộng đồng và khách thập phương, còn Lễ Mật chỉ nên tìm hiểu qua tư liệu.
