Tết Trùng Cửu là gì và vì sao lại vào mùng 9 tháng 9?
Tết Trùng Cửu, còn gọi là Tết Trùng Dương hay Tết hoa cúc, diễn ra vào ngày mùng 9 tháng 9 âm lịch hằng năm. Tên gọi "Trùng Cửu" bắt nguồn từ việc con số 9 lặp lại hai lần trong ngày và tháng. Trong quan niệm cổ, số 9 thuộc hành dương, là số dương lớn nhất trong hệ đếm cơ bản, nên hai số 9 chồng lên nhau được xem là "dương cực", gắn với ý nghĩa trường thọ và cát tường. Vì lẽ đó, Tết Trùng Cửu còn được gọi là Tết của người cao tuổi, Tết người già.
Theo nhà nghiên cứu Vũ Kim Lộc, Tết Trùng Cửu được biết đến ở Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam và một số nước châu Á. Nguồn gốc cụ thể của lễ này không hoàn toàn nhất quán giữa các tư liệu: có nguồn cho rằng nó xuất hiện từ thời Hán (206 trước Công nguyên đến 220 sau Công nguyên), lại có nguồn nói từ thời Đường (618 đến 907). Điều được nhiều người đồng thuận hơn là ý nghĩa biểu tượng của con số 9 trong văn hóa Trung Hoa, nơi số 9 tượng trưng cho sự lâu dài, bền vững và tuổi thọ.
Ở Nhật Bản, Tết Trùng Cửu cũng được xem là ngày lễ hội của hoa cúc, dù thời điểm du nhập vẫn chưa được xác định rõ ràng. Sự gắn kết giữa ngày lễ này với hoa cúc là một trong những đặc điểm nhận diện quan trọng nhất của nó xuyên suốt nhiều nền văn hóa.
Vì sao hoa cúc lại gắn với Tết Trùng Cửu?
Hoa cúc nở rộ vào mùa thu, trùng với thời điểm diễn ra Tết Trùng Cửu. Trong văn hóa Á Đông, hoa cúc là biểu tượng của mùa thu, của sự thanh cao và tuổi thọ. Hình ảnh "rượu cúc" xuất hiện trong nhiều ghi chép cổ, cho thấy người xưa dùng hoa cúc để ngâm rượu hoặc chế biến thành thức uống mang ý nghĩa cầu an, cầu thọ trong dịp này.
Ở Việt Nam, biểu tượng hoa cúc trong thơ ca cổ gắn với điển tích Đào Uyên Minh, vị ẩn sĩ nổi tiếng yêu cúc. Các nhà nghiên cứu như Lưu Hồng Sơn đã phân tích sự ảnh hưởng của biểu tượng này trong thơ ca cổ Việt Nam và Hàn Quốc, cho thấy hoa cúc không chỉ là loài hoa mùa thu mà còn là một ẩn dụ cho nhân cách và lý tưởng sống.
Tục lên cao và các phong tục khác trong ngày Tết Trùng Cửu
Một trong những phong tục phổ biến của Tết Trùng Cửu là tục "lên cao", tức leo núi hoặc lên nơi cao ráo để ngắm cảnh, hít thở khí trời mùa thu. Tục này gắn với quan niệm rằng lên cao trong ngày dương cực sẽ giúp tránh điềm xấu và đón nhận may mắn. Ngoài ra, người xưa còn có tục uống rượu cúc, ngắm hoa cúc, và trong một số truyền thống còn có tục cài nhánh thù du (một loại cây có mùi thơm) lên tóc hoặc treo trước nhà để xua đuổi tà khí.
Các phong tục này cho thấy Tết Trùng Cửu không chỉ là một ngày lễ mang tính thời tiết, mà còn là dịp để con người hòa mình vào thiên nhiên, giao cảm với đất trời trong tiết thu trong lành.
Dấu vết Tết Trùng Cửu ở Việt Nam thời Trần
Theo nhà nghiên cứu Vũ Kim Lộc, Tết Trùng Cửu ở Việt Nam được biết đến sớm nhất là vào thời Trần (1225 đến 1400). Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông, danh tướng Trần Khắc Chung từng mượn Tết Trùng Dương và hoa cúc để làm thơ kêu gọi mọi người phò vua giúp nước, thay vì hưởng an nhàn. Ông có hiệu là "Cúc Ẩn" và được xem là người tiên phong trong thơ vịnh cúc của Việt Nam. Bài thơ được dẫn lại có những câu như: "Trùng Dương hái cúc ủ men đào / Thu đến ăn hoa bác khuất cao / Phong lưu nhị lão nghìn năm cũ / Cúc ẩn đành ra gánh trời cao".
Thiền sư Huyền Quang, sống ở thời Trần, cũng có thơ nhắc đến Tết Trùng Dương qua hình ảnh hoa cúc: "Cuối năm giữa rừng không có lịch / Nhìn hoa cúc nở biết Trùng Dương". Câu thơ cho thấy người xưa dùng hoa cúc nở làm dấu hiệu nhận biết thời điểm Tết Trùng Cửu, đặc biệt trong điều kiện không có lịch.
Sách An Nam chí lược của Lê Tắc cũng ghi nhận về Tết Trùng Cửu ở thời Trần: "Đó là những ngày mà các nhà quý tộc uống rượu, ngâm thơ và dạo xem phong cảnh". Ghi chép này cho thấy vào thời Trần, Tết Trùng Cửu đã là một dịp sinh hoạt văn hóa của tầng lớp quý tộc, gắn với rượu, thơ và du ngoạn.
Tết Trùng Cửu thời Nguyễn qua Đại Nam thực lục
Sách Đại Nam thực lục ghi lại sự kiện năm Mậu Tuất, niên hiệu Minh Mệnh thứ 19 (1838): "Tiết Trùng dương. Vua đi chơi núi Ngự Bình". Trước đó, vua Minh Mạng đã bảo Bộ Lễ rằng: "Trùng dương nhai tiết, từ xưa đã có. Nước ta tục dân thuần phác, phàm các tiết Thất tịch, Trùng dương, phần nhiều không thưởng ngoạn, nay trong nước được yên, chính là gặp thời vui chơi, nên lấy năm nay làm bắt đầu, mùng 9 tháng 9 trẫm đi chơi núi Ngự Bình, cho các quan theo hầu dự yến, nhân dân được du thưởng để tỏ cùng vui".
Theo ghi chép, trăm quan làm lễ khánh thọ, lễ xong thì vào hầu yến. Vua thân rót rượu cúc ban cho hoàng tử, thân công, đại thần văn võ, mỗi người một chén. Sự kiện này cho thấy đến thời Nguyễn, Tết Trùng Cửu đã được triều đình chú ý khôi phục và tổ chức như một dịp lễ nghi mang tính quốc gia.
Bảng tóm tắt các mốc ghi nhận Tết Trùng Cửu ở Việt Nam
| Thời kỳ | Nguồn ghi nhận | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Thời Trần (1225 đến 1400) | Thơ Trần Khắc Chung, thơ thiền sư Huyền Quang, An Nam chí lược | Quý tộc uống rượu, ngâm thơ, dạo xem phong cảnh; hoa cúc là dấu hiệu nhận biết tiết Trùng Dương |
| Thời Nguyễn (1802 đến 1945) | Đại Nam thực lục, niên hiệu Minh Mệnh thứ 19 (1838) | Vua đi chơi núi Ngự Bình, ban rượu cúc cho hoàng tử và đại thần, tổ chức yến tiệc |
| Đương đại | Lễ hội hoa cúc chùa Ba Vàng | Khôi phục nét đẹp Tết Trùng Cửu, tổ chức 2 năm một lần vào mùng 9 tháng 9 âm lịch |
Tết Trùng Cửu ngày nay ở Việt Nam
Ngày nay, Tết Trùng Cửu không còn phổ biến đại chúng như Tết Nguyên Đán hay Tết Đoan Ngọ. Tuy nhiên, một số cơ sở tôn giáo và cộng đồng vẫn duy trì hoạt động kỷ niệm. Chùa Ba Vàng đã khôi phục nét đẹp của ngày Tết Trùng Cửu với tên gọi Lễ hội hoa cúc chùa Ba Vàng, tổ chức 2 năm một lần vào mùng 9 tháng 9 âm lịch, nhằm gìn giữ một nét đẹp trong truyền thống văn hóa dân tộc và tôn vinh hình ảnh biểu tượng của văn hóa Phật giáo Trúc Lâm.
Sự tồn tại của những hoạt động này cho thấy Tết Trùng Cửu vẫn có sức sống nhất định trong đời sống văn hóa đương đại, dù ở quy mô nhỏ hơn so với các lễ Tết lớn khác.
Những điểm còn chưa thống nhất giữa các nguồn
Có một số điểm mà các nhà nghiên cứu chưa đạt được sự đồng thuận hoàn toàn. Thứ nhất, nguồn gốc cụ thể của Tết Trùng Cửu vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau: có nguồn cho rằng từ thời Hán, có nguồn nói từ thời Đường. Thứ hai, thời điểm du nhập Tết Trùng Cửu vào Việt Nam cũng chưa được xác định chính xác, chỉ có thể khẳng định chắc chắn rằng nó đã tồn tại vào thời Trần qua các ghi chép văn học và lịch sử. Thứ ba, mức độ phổ biến của lễ này trong dân gian Việt Nam qua các thời kỳ cũng cần thêm tư liệu để đánh giá đầy đủ.
Bài viết này trình bày theo hướng tiếp cận của nhà nghiên cứu Vũ Kim Lộc và các tư liệu được dẫn trong bài báo trên Báo Thanh Niên, đồng thời ghi nhận rằng đây là một chủ đề còn nhiều khoảng trống nghiên cứu.
