Kéo co chỉ để vui hay còn là một nghi lễ cầu mùa?
Kéo co ở Việt Nam không thuần túy là trò chơi giải trí. Trong nhiều làng quê, đây là một nghi lễ nông nghiệp có luật lệ chặt chẽ, gắn với lịch mùa vụ và tín ngưỡng thờ thần. Hai hình thức tiêu biểu được nhắc nhiều nhất là kéo co ngồi đền Trấn Vũ (phường Thạch Bàn, quận Long Biên, Hà Nội) và kéo co bằng tre làng Hữu Chấp (Bắc Ninh). Cả hai cùng nằm trong hồ sơ Nghi lễ và trò chơi kéo co được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2015, do bốn quốc gia Campuchia, Hàn Quốc, Philippines và Việt Nam cùng đệ trình. Theo hồ sơ của Việt Nam, di sản này gắn với bốn tỉnh, thành phố: Lào Cai, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh và Hà Nội.
Điểm khiến kéo co truyền thống khác biệt với kéo co thể thao hiện đại nằm ở chỗ: thắng thua không phải mục đích cuối cùng. Kết quả trận kéo được đọc như một điềm báo về mùa màng, thời tiết và vận hạn của cả cộng đồng trong năm tới.
Kéo co ngồi đền Trấn Vũ diễn ra như thế nào?
Lễ hội đền Trấn Vũ được tổ chức thường niên vào ngày mùng 3 tháng Ba Âm lịch. Nghi lễ kéo co ngồi là phần trình diễn trung tâm, được thực hiện để hầu Đức thánh Linh Lang, vị Thành hoàng của làng Ngọc Trì, xã Cự Linh xưa, nay thuộc phường Thạch Bàn.
Điểm độc đáo nhất là tư thế kéo. Người tham gia không đứng mà ngồi bệt trên nền đất, chân co chân duỗi, lấy gót chân làm điểm tựa. Các thành viên hai đội ngồi xen kẽ nhau, người quay mặt bên này, người quay mặt bên kia của dây. Dây kéo là dây song, được luồn qua một chiếc cột lim chôn xuống đất.
Những người được chọn vào đội gọi là "giai kéo co", tuổi từ 18 đến 35, là trai đinh có gốc gác trong làng, không tính rể. Ba đội tương ứng với ba mạn của làng: mạn Đường, mạn Đìa và mạn Chợ. Người chỉ huy mỗi đội gọi là Tổng cờ.
Trình tự buổi lễ
- Từ 7 giờ 30 đến 8 giờ 30: các đội dâng hương, hành lễ.
- Khoảng 9 giờ: các đội dâng lễ vật lên Đức Thánh Huyền Thiên Trấn Vũ, gồm mâm xôi, thủ lợn và hoa quả.
- Cây song dùng để kéo co được mang ra trình Thánh. Các Tổng cờ bốc thăm chọn cặp đấu.
- Sau nghi lễ trình Thánh, các đội truyền tay nhau cây song và cùng ra bãi đất trống đã chọn sẵn để thực hiện nghi thức.
- Dây song được luồn qua cột lim, hai đội vào vị trí ngồi, chờ hiệu lệnh. Trong tiếng trống hội, trận kéo diễn ra.
Trang phục của người kéo co cũng theo quy cách: nam cởi trần, mặc quần cộc đỏ, buộc thắt lưng đỏ, đầu chít khăn đỏ.
Vì sao kéo co ngồi lại gắn với chuyện nước và mùa màng?
Truyền thuyết kể rằng xưa kia làng Ngọc Trì có 12 cái giếng. Khi hạn hán xảy ra, cả làng chỉ còn duy nhất giếng thuộc xóm Đìa, còn gọi là mạn Đìa, còn nước. Trai mạn Đường và mạn Chợ xuống giếng mạn Đìa lấy nước thì bị trai mạn Đìa ngăn lại. Thời đó quang gánh nước làm bằng dây song. Hai bên giằng co nhau chiếc quang đựng nước. Bên giằng, bên giữ, lại sợ nước đổ nên phải ngồi xuống ôm lấy cả thùng nước.
Hạn hán qua đi, nhớ lại tích cũ, các cụ trong làng nghĩ ra trò kéo co ngồi để trình diễn trong hội làng, với mong muốn cầu cho mưa thuận gió hòa. Tư thế ngồi, động tác chân co chân duỗi và việc ôm giữ dây chính là hình ảnh tái hiện lại cảnh giằng co thùng nước năm nào.
Ý nghĩa cầu mùa còn thể hiện ở cách người làng đọc kết quả. Theo quan niệm dân gian, năm nào mạn Đường thắng thì năm đó dân trong thôn làm ăn phát đạt, gặp nhiều may mắn. Đây là một niềm tin địa phương, không phải một quy luật có thể kiểm chứng, nhưng nó cho thấy trò chơi được cộng đồng gán cho chức năng tiên đoán vận mệnh mùa vụ.
Kéo co bằng tre làng Hữu Chấp có gì khác?
Nếu kéo co ngồi đền Trấn Vũ dùng dây song và tư thế ngồi, thì kéo co làng Hữu Chấp (Bắc Ninh) gắn với cây tre và không khí lễ tế. Đây cũng là một trong những hình thức kéo co được UNESCO ghi danh năm 2015.
Nghi lễ làng Hữu Chấp có cấu trúc gồm phần tế lễ và phần trò chơi. Trước khi vào hội kéo co, dân làng làm lễ tế. Sau đó là nghi thức hạ cây dây. Người tham gia được phun rượu vào người trước khi vào kéo, một động tác mang tính tẩy uế và tăng khí thế. Các nghệ nhân trong làng tái hiện nghi thức và trò chơi theo đúng trình tự truyền thống.
Điểm nhấn tinh thần của kéo co Hữu Chấp là tôn vinh sức mạnh đoàn kết. Kết quả trận kéo không được đọc như điềm báo cá nhân mà như biểu tượng của sự gắn kết cộng đồng trước thiên nhiên.
Hai hình thức kéo co này khác nhau ở những điểm nào?
| Tiêu chí | Kéo co ngồi đền Trấn Vũ | Kéo co bằng tre làng Hữu Chấp |
|---|---|---|
| Địa bàn | Phường Thạch Bàn, quận Long Biên, Hà Nội | Làng Hữu Chấp, tỉnh Bắc Ninh |
| Thời điểm | Mùng 3 tháng Ba Âm lịch | Dịp hội làng theo lệ truyền thống |
| Dụng cụ | Dây song, luồn qua cột lim chôn dưới đất | Cây dây bằng tre, có nghi thức hạ cây dây |
| Tư thế | Ngồi bệt, chân co chân duỗi, gót chân làm điểm tựa | Kéo theo đội hình truyền thống của làng |
| Thành phần | Trai đinh 18 đến 35 tuổi, có gốc trong làng | Các đội trong làng, có nghệ nhân tái hiện nghi thức |
| Nghi thức kèm theo | Dâng lễ vật mâm xôi, thủ lợn, hoa quả; bốc thăm; trình Thánh | Lễ tế trước hội; hạ cây dây; phun rượu vào đội trước khi kéo |
| Ý nghĩa nổi bật | Cầu mưa thuận gió hòa, mùa vụ bội thu; gắn với truyền thuyết giếng làng | Tôn vinh sức mạnh đoàn kết |
| Ghi danh | Di sản quốc gia năm 2014, nằm trong hồ sơ UNESCO 2015 | Nằm trong hồ sơ UNESCO 2015 |
Vì sao UNESCO ghi danh một trò chơi dân gian?
UNESCO ghi danh Nghi lễ và trò chơi kéo co không phải vì tính giải trí mà vì đây là một thực hành văn hóa còn sống, có cộng đồng chủ thể duy trì và trao truyền. Hồ sơ năm 2015 do bốn nước Campuchia, Hàn Quốc, Philippines và Việt Nam cùng đệ trình. Với Việt Nam, di sản gắn với bốn địa phương: Lào Cai, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh và Hà Nội.
Riêng kéo co ngồi đền Trấn Vũ đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia ngày 19 tháng 12 năm 2014, trước khi vào hồ sơ đa quốc gia.
Cũng ở đền Trấn Vũ, pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ được chế tác khoảng thế kỷ 18, đúc đồng liền khối, cao hơn 4 mét, nặng khoảng hơn 4.000 kg, được Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia năm 2015. Nghi lễ kéo co vì thế gắn liền với một không gian tín ngưỡng đã được nhà nước xếp hạng.
Kéo co truyền thống có còn phù hợp với đời sống hôm nay?
Câu trả lời nằm ở cách các địa phương tổ chức. Tại lễ hội đền Trấn Vũ, ban tổ chức vẫn duy trì trình diễn nghi lễ kéo co ngồi hằng năm để nhân dân và du khách thập phương được chiêm ngưỡng nghi lễ cổ của ông cha. Đại diện ban tổ chức cho biết việc trình diễn nhằm tái hiện nét văn hóa truyền thống, thể hiện khát vọng cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, cuộc sống đủ đầy, ấm no, hạnh phúc.
Ở góc độ cộng đồng, lễ hội còn là dịp củng cố khối đại đoàn kết, hướng về nguồn cội và giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa cho thế hệ trẻ. Nghi lễ cũng thể hiện sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên và sự tiếp sức từ cộng đồng này đến cộng đồng khác.
Có một điểm cần lưu ý: các giá trị trên là giá trị văn hóa và tinh thần. Việc tham gia lễ hội không hàm ý bất kỳ bảo đảm nào về tài chính, sức khỏe hay vận mệnh cá nhân. Quan niệm "mạn Đường thắng thì làm ăn phát đạt" là một nét đẹp của niềm tin cộng đồng, nên được hiểu trong khung văn hóa chứ không phải như một lời hứa chắc chắn.
Đâu là điểm chung của mọi hình thức kéo co nghi lễ?
Ba đặc điểm nổi lên rõ nhất:
- Gắn với nước và mùa vụ: kéo co truyền thống xuất hiện ở vùng nông nghiệp, nơi mùa màng phụ thuộc vào mưa thuận gió hòa.
- Có luật lệ và phân vai chặt chẽ: từ độ tuổi, gốc gác, trang phục đến thứ tự dâng lễ, bốc thăm, vào vị trí.
- Kết quả được đọc bằng nghĩa biểu tượng: thắng thua mang thông điệp về cộng đồng, không chỉ về thể lực.
Chính vì vậy, một trò chơi tưởng chỉ để vui lại đang nắm giữ một phần ký ức nông nghiệp của người Việt, nơi sức mạnh đoàn kết và khát vọng về một năm đủ đầy được gửi gắm vào từng nhịp kéo.
