TL;DR: Sách dân gian Chu Công giải mộng không có mục riêng cho "mơ thấy người chết" mà chỉ có các dòng rời rạc về thấy người đã khuất, thấy quan tài, thấy ma. Các dòng ấy vừa báo điềm lành như có tài lộc, vừa báo điều phải lo như bệnh tật, tang sự, nên phải đọc theo cả nhóm điềm chứ không tách một câu. Đây là sách khuyết danh mượn tên Chu Công, niên đại không xác định, và giấc mơ là hiện tượng tâm lý, không phải dự báo chắc chắn.
Chu Công giải mộng là sách gì và vì sao người ta hay tra nó?
Chu Công giải mộng (周公解夢) là sách đoán mộng lưu truyền trong dân gian Trung Hoa, không có tên người soạn và không có niên đại xác định, chỉ biết là sách mượn tên Chu Công đời Chu để làm tên sách[1]. Nội dung sách xếp theo loại sự vật như trời đất, nhật nguyệt tinh tú, thuyền xe, côn trùng, mỗi điềm viết gọn trong một dòng bảy chữ theo lối vần[1].
Sách mở đầu bằng bài thơ dẫn: "夜有纷纷梦 神魂预吉凶", nghĩa là đêm có nhiều giấc mơ, thần hồn báo trước điều lành dữ[1]. Câu này cho thấy quan niệm nền của sách: giấc mơ được coi là điềm báo. Đây là cách nhìn của một dòng sách bói mộng, không phải kết luận của nghiên cứu giấc mơ hiện đại.
Ở Việt Nam, sách này được biết đến rộng rãi qua các bản chữ Nôm, chữ Quốc ngữ in lại và các bản dịch phổ thông, thường gọi là "sách giải mộng" hay "Chu Công giải mộng". Từ thế kỷ XVII trở đi, loại sách bói mộng này được xếp vào dòng sách thuật số bình dân, lưu hành song song với các sách đoán số khác[2].
Mơ thấy người chết, người thân đã mất: sách gốc nói gì?
Cần nói rõ ngay: trong bản Chu Công giải mộng hiện có, không có một mục riêng nào dành cho giấc mơ về người chết hay người thân đã mất. Sách chỉ có các dòng rời rạc nằm rải ở các phần khác nhau, mỗi dòng nói về một cảnh tượng cụ thể. Vì vậy, muốn hiểu sách nói gì về giấc mơ này, phải gom lại các dòng liên quan. Sách chỉ có các dòng rời rạc nằm rải ở các phần khác nhau, mỗi dòng nói về một cảnh tượng cụ thể. Vì vậy, muốn hiểu sách nói gì về giấc mơ này, phải gom lại các dòng liên quan.
Các dòng liên quan trực tiếp đến người đã khuất và cõi âm trong sách:
| Dòng trong sách (nguyên văn Hán) | Nghĩa | Điềm sách ghi |
|---|---|---|
| 見亡人 | Thấy người đã chết | Sách xếp vào nhóm điềm riêng, không nói rõ lành hay dữ trong dòng này |
| 死人復活 | Người chết sống lại | Chủ về việc cũ tái diễn, người cũ trở lại |
| 與亡人語 | Nói chuyện với người đã chết | Chủ về có việc phải nhớ, có lời chưa nói hết |
| 見棺槨 | Thấy quan tài | Chủ về tài lộc, có thêm của |
| 棺槨入宅 | Quan tài vào nhà | Chủ về việc lớn trong nhà, thường là tin buồn hoặc tin trọng đại |
| 見鬼 | Thấy ma | Sách xếp vào nhóm điềm báo việc bất an, có thể là bệnh |
Bảng trên gom theo phần "địa lý, sơn thạch, thụ mộc" và phần "nhân sự" của sách[1]. Điều đáng chú ý là sách không thống nhất một chiều: cùng nhóm "người chết" mà có dòng nghiêng về tài lộc, có dòng nghiêng về bệnh, có dòng chỉ nói trung tính. Người xưa tra sách thường đọc cả cụm gần nghĩa, rồi tự cân nhắc theo hoàn cảnh của mình, chứ không lấy một dòng làm phán quyết.
Vì sao sách dân gian lại ghi điềm trái ngược nhau như vậy?
Sách dân gian hình thành bằng cách gom nhặt nhiều nguồn qua nhiều thế hệ, nên cùng một sự vật có thể xuất hiện ở hai chỗ với hai điềm khác nhau. Ví dụ, thấy quan tài thường được ghi là điềm có của, nhưng quan tài vào nhà lại ghi là tin buồn. Sự trái ngược ấy không phải lỗi in ấn, mà phản ánh cách người xưa phân biệt theo bối cảnh: thấy vật ở ngoài đường khác với thấy vật vào tận nhà mình.
Cách đọc này cho thấy sách dân gian không phải một bảng tra máy móc, mà là một tập hợp các câu gợi ý để người ta tự soi vào tình huống cụ thể. Sách không dạy mơ thấy X thì chắc chắn Y, mà chỉ nêu mơ thấy X thì người xưa cho là có thể liên quan đến Y.
Người thân đã mất hiện về trong mơ: các cách hiểu khác nhau
Ngoài Chu Công giải mộng, giấc mơ thấy người thân đã khuất còn được hiểu theo nhiều cách khác, và các cách này không thống nhất với nhau.
- Theo quan niệm dân gian Việt Nam, người thân đã mất hiện về trong mơ thường được coi là "về thăm", nhất là vào các dịp giỗ, rằm tháng Bảy hay Tết. Trong cách hiểu này, giấc mơ là dịp để người sống nhớ và làm lễ cho người đã khuất, không hẳn là điềm báo tương lai.
- Theo cách hiểu của sách bói mộng, giấc mơ ấy được tra thành điềm cụ thể: thấy người đã chết có thể ứng với việc cũ nhắc lại, nói chuyện với người đã chết có thể ứng với việc còn chưa giải quyết xong[1].
- Theo cách nhìn của tâm lý học hiện đại, giấc mơ thấy người thân đã mất thường xuất hiện trong giai đoạn đau buồn, và được coi là cách tâm trí xử lý mất mát. Cách nhìn này không nằm trong sách dân gian và không thừa nhận giấc mơ là điềm báo.
Ba cách hiểu trên không loại trừ nhau hoàn toàn, nhưng cũng không thể gộp thành một kết luận duy nhất. Người đọc nên biết mình đang đứng ở cách hiểu nào.
Mơ thấy người chết có phải điềm báo chắc chắn không?
Không. Sách dân gian ghi điềm, nhưng chính sách cũng không khẳng định giấc mơ là lời tiên tri chắc chắn. Sách dân gian ghi điềm, nhưng chính sách cũng không khẳng định giấc mơ là lời tiên tri chắc chắn; sách nói họa phúc sắp đến thì điềm lành hay dữ tất nhiên biết trước, vì quỷ thần cảm thông mà báo cho biết trước.
Trong văn học Việt Nam, giấc mơ cũng thường được dùng như một hình ảnh để nói về cuộc đời, chứ không phải một dự báo. Sách Việt Nam văn học sử yếu của Dương Quảng Hàm (1941) có đoạn dẫn lời bàn về chiêm bao, đại ý rằng khi đang chiêm bao thì mình không biết là chiêm bao, đến khi tỉnh dậy mới biết, và bậc đại giác mới thấy cuộc đời là một giấc chiêm bao lớn[3]. Đây là cách nói triết lý, không phải cách tra điềm.
Cùng một hiện tượng mộng, người xưa có thể dùng để luận giải thành điềm báo, lại có thể dùng làm chất liệu để bàn về nhận thức. Hai cách nói khác nhau về mục đích.
Các dòng điềm liên quan đến người đã khuất trong sách
Để tiện tra cứu, dưới đây là các dòng trong Chu Công giải mộng có liên quan đến người chết, tang sự và cõi âm, gom theo nhóm[1].
| Nhóm cảnh tượng | Dòng sách | Điềm sách ghi |
|---|---|---|
| Người đã khuất | 見亡人 (thấy người đã chết) | Sách xếp riêng, không nói rõ lành dữ |
| Người đã khuất | 與亡人語 (nói chuyện với người đã chết) | Việc cũ nhắc lại, lời chưa nói hết |
| Người đã khuất | 死人復活 (người chết sống lại) | Việc cũ tái diễn |
| Tang sự | 見棺槨 (thấy quan tài) | Có tài lộc, thêm của |
| Tang sự | 棺槨入宅 (quan tài vào nhà) | Tin trọng đại trong nhà |
| Cõi âm | 見鬼 (thấy ma) | Bất an, có thể là bệnh |
| Cõi âm | 與鬼鬥 (đánh nhau với ma) | Sách xếp vào nhóm việc phải đối đầu |
| Cõi âm | 鬼入宅 (ma vào nhà) | Việc lạ trong nhà |
Cần nhấn mạnh: bảng này là bảng tra theo sách, không phải bảng dự báo. Sách ghi điềm nào thì bài chép lại điềm ấy, không thêm bớt.
Vì sao sách không có mục "mơ thấy người thân đã mất"?
Sách Chu Công giải mộng phân loại theo sự vật nhìn thấy trong mơ, chứ không phân theo quan hệ tình cảm. Sách có mục "thấy người đã chết", "thấy quan tài", "thấy ma", nhưng không có mục "thấy cha mẹ đã mất", "thấy ông bà đã mất", "thấy vợ chồng đã mất". Sách Chu Công giải mộng phân loại theo sự vật nhìn thấy trong mơ, chứ không phân theo quan hệ tình cảm.
Đây là điểm dễ gây hiểu lầm: nhiều bản giải mộng phổ thông đời sau tự thêm các mục theo quan hệ gia đình, nhưng đó là phần thêm của người biên soạn sau, không có trong bản gốc. Khi tra, nên phân biệt phần gốc và phần thêm.
Đọc giấc mơ thế nào cho hợp lý?
Giấc mơ thấy người đã khuất là hiện tượng phổ biến, đặc biệt trong thời gian sau khi mất người thân. Nếu tra theo sách dân gian, nên tra cả nhóm điềm liên quan thay vì một dòng, và nên coi đó là một cách nhìn tham khảo. Nếu giấc mơ lặp lại nhiều lần và gây lo lắng kéo dài, việc tìm đến người thân hoặc chuyên gia tâm lý là cách xử lý thiết thực hơn là tra điềm.
Các sách xưa cũng cho thấy giấc mơ từng được dùng như một cách nói về cuộc đời, chứ không chỉ để đoán việc. Trong Nam Ông mộng lục của Hồ Nguyên Trừng (1438), tác giả ghi lại nhiều chuyện đời Lý, Trần, trong đó có những chuyện liên quan đến giấc mơ và điềm báo, nhưng mục đích chính của sách là ghi chép nhân vật và sự kiện. Điều này cho thấy giấc mơ trong văn liệu xưa vừa là đề tài bói toán, vừa là chất liệu kể chuyện.
Với câu hỏi mơ thấy người chết là điềm gì, sách Chu Công giải mộng không có mục riêng, chỉ có các dòng rời rạc, và các dòng ấy không thống nhất một chiều. Người đọc nên biết đây là sách khuyết danh, mượn tên Chu Công, và giấc mơ là hiện tượng tâm lý phức tạp, không phải bản án.
