Tiết Cốc Vũ bắt đầu ngày nào và có tục lệ gì? Cách tính và ý nghĩa trong lịch cổ truyền

Tiết Cốc Vũ là gì và bắt đầu ngày nào?

Tiết Cốc Vũ là tiết khí thứ 6 trong hệ 24 tiết khí, bắt đầu vào khoảng ngày 19 hoặc 20 tháng 4 dương lịch và kết thúc vào khoảng ngày 5 hoặc 6 tháng 5, khi tiết Lập Hạ nối tiếp^[1]. Tên gọi Cốc Vũ (穀雨) ghép từ chữ cốc (lúa, ngũ cốc) và vũ (mưa); báo chí Việt thường giải nghĩa tên tiết là "mưa rào"^[1].

Sách Tuế thời quảng ký dẫn Tam thống lịch giải tên tiết sát chữ hơn: "穀雨為三月中氣" và "穀雨者言雨以生百穀", tức Cốc Vũ là trung khí của tháng ba, gọi là Cốc Vũ vì mưa xuống để sinh trăm thứ lúa^[3].

Theo cách tính hiện đại, lấy điểm Xuân phân làm gốc có kinh độ Mặt Trời bằng 0 độ, thì Cốc Vũ ứng với kinh độ Mặt Trời bằng 30 độ^[1]. Tính theo giờ Việt Nam, ngày giao tiết thường là 20 tháng 4, có năm là 19 tháng 4; từ năm 1901 tới 1975 có 34 năm rơi vào ngày 21 tháng 4. Tiết kéo dài khoảng 15 ngày 10 giờ, tới khi Mặt Trời đạt kinh độ 45 độ và tiết Lập Hạ bắt đầu.

Trong hệ thống 24 tiết, Cốc Vũ đứng sau Thanh Minh và trước Lập Hạ, là tiết cuối của mùa xuân. Sách Hiệp kỷ biện phương thư (欽定協紀辨方書, bản Tứ khố toàn thư) chép ba ứng vật của tiết này là "萍始生，鳴鳩拂其羽，戴勝降於桑" (bình thủy sinh, minh cưu phất kỳ vũ, đái thắng giáng ư tang): bèo bắt đầu mọc, chim cưu vỗ cánh, chim đầu rìu đậu xuống cây dâu^[2].

Vì sao tiết Cốc Vũ lại quan trọng với nhà nông?

Theo kinh nghiệm dân gian, Cốc Vũ đánh dấu giai đoạn chuyển từ xuân sang hè, thời tiết ấm hơn, độ ẩm tăng và vạn vật sinh sôi^[1]. Tiết này gắn với nông nghiệp truyền thống, báo hiệu mùa màng thuận lợi và là lúc thích hợp để gieo trồng^[1].

Ở các tỉnh phía Bắc, cuối tháng 4 là giữa vụ lúa chiêm xuân, nên mưa lúc này được nhà nông chú ý. Ở miền Nam, cuối tháng 4 còn là cuối mùa khô, nên tên tiết không khớp với thời tiết tại chỗ như ở Bắc Bộ.

Tiết Cốc Vũ có tục lệ gì trong sách cổ?

Các tục lệ gắn với Cốc Vũ trong thư tịch cổ phần lớn là tục của người Trung Hoa, không phải tục Việt.

Theo phần đề yếu của Tứ khố toàn thư, Tuế thời quảng ký (歲時廣記) do Trần Nguyên Tịnh soạn, người đời Nam Tống, gồm 4 quyển; sách lấy Nguyệt lệnh, Hiếu kinh vĩ, Tam thống lịch làm cương, rồi lấy các sách tạp ghi việc liên quan đến tiết mà phân theo tháng: mùa xuân 46 điều, mùa hè 50 điều, mùa thu 32 điều, mùa đông 38 điều^[3]. Ở mục tháng quý xuân (季春月) thuộc quyển 1, sách chỉ nhắc Cốc Vũ qua lời Hiếu kinh vĩ, Tam thống lịch và Chu thư Thời huấn: hướng chuôi sao Đẩu, nghĩa tên tiết và ba hậu "穀雨之日萍始生後五日鳴鳩拂羽後五日戴勝降於桑", không chép tục lễ nào riêng cho tiết này^[3].

Những tục hay được nhắc quanh Cốc Vũ ở Trung Hoa ngày nay, như uống trà Cốc Vũ hay thưởng hoa mẫu đơn, không có trong bản Tứ khố của Tuế thời quảng ký.

Ở Việt Nam, Cốc Vũ hầu như không phải một ngày lễ có nghi thức riêng. Người ta biết đến Cốc Vũ chủ yếu qua lịch vạn niên và qua các bài nói về 24 tiết khí.

Cách tính tiết Cốc Vũ theo lịch cổ và lịch hiện đại có khác nhau không?

Có khác về nguyên lý. Lịch cổ dùng phép bình khí, chia năm thành 24 phần bằng nhau theo thời gian. Hiệp kỷ biện phương thư nhắc phép này khi bàn tiết Hàn thực: "以古厯平氣計之清明在冬至後一百零六日半", tức tính theo bình khí của lịch cổ thì Thanh Minh ở sau Đông Chí 106 ngày rưỡi^[2]. Lịch hiện đại tính theo kinh độ Mặt Trời, mỗi tiết ứng với 15 độ trên hoàng đạo; Trái Đất đi nhanh chậm khác nhau trên quỹ đạo nên độ dài các tiết không bằng nhau.

Năm 2026, tiết Cốc Vũ giao lúc 8 giờ 29 phút ngày 20 tháng 4, giờ Việt Nam, và kết thúc khi Lập Hạ giao lúc 18 giờ 35 phút ngày 5 tháng 5. Ngày 20 tháng 4 năm 2026 là ngày 4 tháng 3 âm lịch, theo can chi là ngày Giáp Tí, tháng Nhâm Thìn, năm Bính Ngọ^[1].

Giờ giao tiết Cốc Vũ từ năm 2025 tới 2030, theo giờ Việt Nam:

Bảng dưới đây tóm tắt các mốc chính của tiết Cốc Vũ theo cách tính hiện đại:

Các phái và sách cổ nói gì khác nhau về tiết Cốc Vũ?

Chỗ khác nhau chủ yếu nằm ở việc gắn Cốc Vũ vào hướng nào trên vòng 24 hướng, vì có hai cách xếp.

Hiệp kỷ biện phương thư xếp 24 tiết theo hướng chuôi sao Bắc Đẩu chỉ tới: "清明乙穀雨辰立夏巽", tức Thanh Minh ở Ất, Cốc Vũ ở Thìn, Lập Hạ ở Tốn^[2]. Tuế thời quảng ký dẫn Hiếu kinh vĩ nói cùng ý: "春分後十五日斗乙為清明後十五日斗辰為榖雨", sau Xuân Phân mười lăm ngày chuôi Đẩu chỉ Ất là Thanh Minh, mười lăm ngày sau nữa chỉ Thìn là Cốc Vũ^[3].

Cũng sách Hiệp kỷ biện phương thư ghi vị trí Mặt Trời: "穀雨日躔酉宮初度是為大梁之次", tức tới Cốc Vũ Mặt Trời vào độ đầu cung Dậu, thuộc thứ Đại Lương^[2]. Sách dùng vị trí này làm nguyệt tướng, tháng ba nguyệt tướng ở Dậu, và phân biệt rõ hai thứ: "月建視節氣斗杓也月將視中氣太陽也", nguyệt kiến xem theo tiết và chuôi Đẩu, nguyệt tướng xem theo trung khí và Mặt Trời^[2].

Sách phong thủy về la bàn dùng vị trí Mặt Trời ấy cho phép "thái dương đáo sơn": bảng 24 sơn phối 24 tiết khí ghi "Thái dương cốc vũ đáo dậu sơn", tức tới Cốc Vũ Mặt Trời đến sơn Dậu. Người xem hướng dùng bảng này để chọn ngày, chọn hướng; đây là quy ước của môn, khác với cách xếp Cốc Vũ vào hướng Thìn theo chuôi Đẩu.

Người Việt có tục lệ riêng nào vào tiết Cốc Vũ không?

Câu trả lời ngắn: hầu như không có tục lệ riêng mang tên Cốc Vũ trong văn hóa Việt. Năm 2026, Tết Hàn thực (mùng 3 tháng 3 âm lịch) rơi vào ngày 19 tháng 4, liền trước ngày giao tiết Cốc Vũ; các gia đình làm bánh trôi, bánh chay để lễ Phật, cúng gia tiên^[1]. Hàn thực ở Việt Nam theo ngày âm lịch cố định, không theo tiết khí, nên đó là ngày lễ riêng chứ không phải tục của tiết Cốc Vũ.

Gợi ý của Nhật Nguyệt: dùng tiết Cốc Vũ thế nào cho hợp lý?

Gợi ý của Nhật Nguyệt: nếu xem ngày theo sách cổ, nên nhớ Cốc Vũ là trung khí nên không đổi tháng. Hiệp kỷ biện phương thư tính cả quãng từ Thanh Minh tới hết Cốc Vũ là tháng kiến Thìn ("從建辰者始清明終穀雨")^[2]; tháng tiết chỉ sang Tỵ khi Lập Hạ giao.

Gợi ý của Nhật Nguyệt: với nhà nông và người làm vườn, Cốc Vũ là mốc nhắc mùa mưa đang tới; việc tưới tiêu, gieo trồng vẫn nên theo dự báo thời tiết của từng năm.