TL;DR: Theo tục phổ biến, Tết Thanh Minh là dịp tảo mộ và cúng gia tiên. Trình tự thường thấy là ra mộ trước để sửa sang, thắp hương, rồi về nhà làm cỗ cúng tổ tiên. Tuy vậy, tùy điều kiện và vùng miền, nhiều gia đình làm ngược lại hoặc gộp chung, miễn giữ lòng thành và hướng về người đã khuất.
Tết Thanh Minh là gì và vì sao có tục tảo mộ?
Tết Thanh Minh, còn gọi là tiết Thanh Minh, là một tiết trong 24 tiết khí, bắt đầu ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch, tức cuối tháng hai hoặc đầu tháng ba âm lịch. Trong mục Tết Thanh-Minh, sách Việt Nam phong tục giải thích Thanh-Minh nghĩa là trời độ ấy mát mẻ quang đãng[1]. Sách viết tiếp: "Tục Tàu hôm ấy, giai-nhân, tài tử, đua nhau đi tảo mộ, gọi là Hội Đạp-thanh. Ta không ăn Tết ấy, nhưng cũng nhiều người nhân dịp ấy mà đi tảo mộ"[1]. Như vậy, vào đầu thế kỷ 20, người Việt chưa coi Thanh Minh là một cái Tết, nhưng nhiều người đã nhân dịp ấy đi tảo mộ. Tảo mộ là đi thăm mộ tiền nhân, cỏ rậm thì phát cho quang, đất khuyết thì đắp bồi lên, rồi về nhà cũng làm cỗ cúng gia tiên[1]. Câu này cho thấy trình tự quen thuộc: ra mộ trước, về nhà cúng sau.
Vì sao nhiều nơi chọn ra mộ trước rồi mới cúng ở nhà?
Có mấy lý do được các sách xưa và quan niệm dân gian nhắc tới. Thứ nhất, tảo mộ là việc "sửa sang" phần mộ: phát cỏ, đắp đất, sửa bia. Làm xong mới về nhà làm cỗ để "mời" tổ tiên về hưởng. Hiệp kỷ biện phương thư (quyển 34) có mục bàn phép sửa mộ trước sau tiết Thanh minh: phàm mộ đã táng, hoặc đắp thêm đất, hoặc trồng cây, hoặc xây đài cúng tế, hoặc chỗ hư hỏng cần tu chỉnh, thì nên làm trong khoảng Hàn thực, Thanh minh, không bàn đến sơn hướng, năm tháng ngày giờ. Đoạn ấy nói thời điểm sửa mộ, không nói thứ tự giữa việc ra mộ và việc cúng ở nhà.
Thứ hai, trong dân gian, mộ là nơi gửi thân xác người đã khuất, còn bàn thờ là nơi con cháu tin vong hồn về ngự. Lê Thị Son (2015), nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt ở Nam Bộ, ghi rằng nghi lễ cúng được làm ở bàn thờ tại nhà, ở đình, miếu và cả ở mồ mả, và theo tục, vong hồn người khuất thường ngự trên bàn thờ để gần gũi con cháu[2].
Thứ ba, về mặt thực hành, ra mộ trước giúp gia đình biết tình trạng mộ ra sao để chuẩn bị lễ vật cho phù hợp: mộ mới hay cũ, có phải sửa sang gì không, có cần thêm bia không. Vũ trung tùy bút phê phán tình trạng "hàng năm đến tiết Thanh minh tảo mộ, đã quên mất mộ tổ tiên không biết để ở nơi nào", rồi nhắc lệ xưa khắc đá chôn dưới mộ gọi là chí, dựng bia trước mộ gọi là biểu[3].
Có nơi lại cúng ở nhà trước rồi mới ra mộ, vì sao?
Các sách dẫn trong bài không đặt ra một thứ tự chung. Có gia đình, nhất là khi mộ ở xa, làm lễ tại nhà trước để cáo gia tiên rồi mới ra mộ, vì quan niệm ra mộ là động đến phần mộ nên phải thưa với gia tiên trước. Có nhà lại gộp chung: thắp hương ở nhà buổi sáng, ra mộ buổi chiều, hoặc ngược lại.
So sánh các quan niệm về thứ tự cúng Thanh Minh
| Cách làm | Trình tự | Lý do người làm nêu | Căn cứ |
|---|---|---|---|
| Tảo mộ trước, cúng nhà sau | Ra mộ phát cỏ, đắp đất, thắp hương, rồi về nhà làm cỗ | Sửa sang mộ xong mới làm cỗ cúng gia tiên | Việt Nam phong tục chép trình tự này[1] |
| Cúng nhà trước, tảo mộ sau | Làm lễ tại gia, cáo gia tiên rồi ra mộ | Thưa với gia tiên trước khi động đến mộ phần | Cách làm của một số gia đình, chưa thấy sách xưa chép |
| Gộp chung một buổi | Thắp hương ở nhà và ra mộ trong cùng ngày | Tiện sắp xếp | Tùy gia đình |
| Chỉ tảo mộ, không làm cỗ ở nhà | Chỉ ra mộ thắp hương | Coi Thanh Minh là dịp lo mộ phần | Tùy gia đình |
Chỉ hàng đầu có sách xưa chép; ba hàng sau là cách làm của từng nhà. Các sách dẫn trong bài không quy định một thứ tự bắt buộc cho mọi gia đình.
Những yếu tố nào quyết định cách làm?
Thứ nhất là khoảng cách đến mộ. Nếu mộ ở xa, việc đi lại mất thời gian, nhiều gia đình chọn cúng ở nhà trước cho trọn lễ, hôm sau mới ra mộ. Nếu mộ gần, ra mộ trước rồi về cúng là thuận.
Thứ hai là tình trạng mộ. Mộ mới cát táng hay mộ cần sửa sang thì nhiều nhà ra mộ trước để xem xét; mộ đã yên ổn thì linh động hơn.
Thứ ba là phong tục địa phương. Mỗi làng, mỗi dòng họ có thể có quy ước riêng. Ở nhiều nơi miền Nam, tảo mộ chính làm vào dịp giáp Tết, đến tiết Thanh Minh chỉ quét dọn, sửa mộ khi cần.
Thứ tư là điều kiện thời tiết và sức khỏe người già, trẻ nhỏ. Thanh Minh rơi vào đầu tháng 4 dương lịch, lúc miền Bắc có năm còn mưa phùn, miền Nam đang mùa khô. Việc sắp xếp thời điểm phù hợp với sức khỏe là thực tế cần thiết.
Cúng Thanh Minh có bắt buộc phải đúng ngày không?
Sách Việt Nam phong tục chép rằng trong khoảng tháng ba có một tiết hậu gọi là tiết Thanh Minh. Sách Hiệp kỷ biện phương thư dẫn "Kinh sở ký" tính: Hàn thực sau Đông chí 105 ngày, Thanh minh sau Đông chí 106 ngày rưỡi, Hàn thực trước Thanh minh hai ngày. Đó là cách tính bình khí của lịch cổ. Lịch ngày nay tính tiết theo vị trí Mặt Trời: theo giờ Việt Nam, từ năm 1936 tới 2100 tiết Thanh Minh luôn bắt đầu ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch (năm 2026 lúc 1 giờ 28 phút ngày 5/4, năm 2027 lúc 7 giờ 14 phút ngày 5/4) và kéo dài tới khi tiết Cốc Vũ bắt đầu, ngày 19 hoặc 20/4. Việt Nam phong tục chỉ chép người ta "nhân dịp ấy" đi tảo mộ, không định một ngày, nên nhiều gia đình chọn một ngày trong tiết để làm lễ.
Gợi ý của Nhật Nguyệt
Gợi ý của Nhật Nguyệt: Nếu dòng họ đã có lệ riêng thì theo lệ ấy. Chưa có thì cả nhà bàn trước ngày đi, tính quãng đường tới mộ, sức khỏe người già, trẻ nhỏ và giờ mở cửa của nghĩa trang, rồi chọn một trong các cách ở bảng trên.
Những điểm cần lưu ý khi tảo mộ dịp Thanh Minh
Ngày nay, việc phát cỏ, đắp đất, sửa mộ cần tuân thủ quy định của nghĩa trang và chính quyền địa phương về xây dựng, sửa chữa mộ. Không tự ý đắp đất, xây tường khi chưa được phép. Về lễ vật, tùy phong tục từng nơi: có nơi dâng hương, hoa, quả; có nơi làm cỗ mặn. Không nên đốt vàng mã quá nhiều gây ô nhiễm và cháy nổ. Giữ gìn vệ sinh khu mộ phần là việc làm thiết thực, thể hiện lòng kính trọng người đã khuất và trách nhiệm với cộng đồng.
