TL;DR: Tiết Xử Thử là tiết thứ 14 trong 24 tiết khí, bắt đầu khoảng ngày 23 tháng 8 dương lịch khi Mặt Trời đi qua kinh độ 150 độ, đánh dấu khí nóng rút lui và mùa thu sang. Sách xưa như Tuế thời quảng ký chép tiết này gắn với ba dấu hiệu chim ưng bắt chim làm lễ tế, trời đất bắt đầu nghiêm sắc, và lúa chín. Ở Việt Nam, Xử Thử không phải một ngày lễ riêng mà là mốc trong lịch tiết khí dùng để chọn ngày, xem thời tiết và tính vụ mùa.
Tiết Xử Thử là gì và bắt đầu ngày nào?
Tiết Xử Thử (處暑) là tiết thứ 14 trong 24 tiết khí, đứng sau Lập Thu và trước Bạch Lộ, là tiết thứ hai của mùa thu.
Xử Thử bắt đầu khi Mặt Trời tới kinh độ 150 độ trên hoàng đạo và kết thúc khi Mặt Trời tới 165 độ, lúc tiết Bạch Lộ bắt đầu, nên kéo dài khoảng 15 ngày rưỡi. Tính theo giờ Việt Nam, từ năm 1900 tới 2100 ngày giao tiết thường là 23 tháng 8; ngày 24 tháng 8 chỉ gặp ở các năm từ 1901 tới 1983, ngày 22 tháng 8 gặp từ năm 2016 trở đi. Năm 2026, Xử Thử giao lúc 9 giờ 21 phút ngày 23 tháng 8 và kéo dài tới khi Bạch Lộ giao lúc 21 giờ 41 phút ngày 7 tháng 9.
Giờ giao tiết Xử Thử từ năm 2025 tới 2030, theo giờ Việt Nam:
| Năm | Ngày bắt đầu | Giờ giao tiết |
|---|---|---|
| 2025 | 23 tháng 8 | 03:35 |
| 2026 | 23 tháng 8 | 09:21 |
| 2027 | 23 tháng 8 | 15:08 |
| 2028 | 22 tháng 8 | 20:55 |
| 2029 | 23 tháng 8 | 02:42 |
| 2030 | 23 tháng 8 | 08:30 |
Sách Tuế thời quảng ký, ở mục tháng đầu thu (孟秋月) thuộc quyển 3, dẫn Hiếu kinh vĩ: "大暑後十五日斗指坤為立秋後十五日斗指申為處暑", tức sau Đại Thử mười lăm ngày chuôi sao Đẩu chỉ Khôn là Lập Thu, mười lăm ngày sau nữa chỉ Thân là Xử Thử[1].
Vì sao gọi là Xử Thử và tiết này đứng ở đâu trong năm?
Cũng mục ấy dẫn Tam thống lịch giải tên tiết: "處暑為七月中氣處暑者謂暑將退伏而潛處也", tức Xử Thử là trung khí của tháng bảy, gọi là Xử Thử vì khí nóng sắp lui về, nấp đi mà ẩn ở đó[1]. Chữ "xử" (處) trong tên tiết vì thế mang nghĩa lui về, ẩn đi, không phải "xử lý".
Quyển 3 của Tuế thời quảng ký dành cho mùa thu, đi qua sáu tiết theo thứ tự Lập Thu, Xử Thử, Bạch Lộ, Thu Phân, Hàn Lộ, Sương Giáng[1].
Sách Hiệp kỷ biện phương thư ghi vị trí Mặt Trời: "處暑日躔巳宮初度是為鶉尾之次", tức tới Xử Thử Mặt Trời vào độ đầu cung Tị, thuộc thứ Thuần Vĩ[2]. Sách dùng vị trí này làm nguyệt tướng của tháng bảy: "處暑七月中日躔在巳宫為七月將"[2].
Tiết Xử Thử có tục lệ gì trong sách xưa?
Theo phần đề yếu của Tứ khố toàn thư, Tuế thời quảng ký (歲時廣記) do Trần Nguyên Tịnh soạn, người đời Nam Tống, gồm 4 quyển; sách lấy Nguyệt lệnh, Hiếu kinh vĩ, Tam thống lịch làm cương, rồi lấy các sách tạp ghi việc liên quan đến tiết mà phân theo tháng[1]. Với Xử Thử, sách chỉ dẫn ba hậu của Chu thư Thời huấn, không ghi một tục lễ riêng nào gắn với ngày này: "處暑之日鷹乃祭鳥後五日天地始肅後五日農乃登穀", tức ngày Xử Thử chim ưng bày chim bắt được ra như đem tế, năm ngày sau trời đất bắt đầu nghiêm sắc, năm ngày sau nữa nhà nông thu lúa[1].
Đây là cách ghi theo vật hậu, lấy hiện tượng tự nhiên làm mốc, không phải nghi lễ cúng bái.
Người Việt dùng tiết Xử Thử vào việc gì?
Trong thực tế, tiết Xử Thử được dùng chủ yếu trong ba việc: theo dõi thời tiết chuyển mùa, xem ngày theo lịch tiết khí, và tính vụ mùa.
Trong phép tính sao bay theo ngày của Tam nguyên Cửu vận, Xử Thử là một mốc khởi tính. Sách Trạch vận tân án của Thẩm Trúc Nhưng ghi: "Hoặc muốn tính ngày Nhâm Thân sau Xử Thử. Vì Xử Thử chủ quản sự việc sau Hạ Chí, nên khởi tính Xử Thử từ 3"[4], tức ngày Giáp Tý đầu tiên sau Xử Thử khởi từ sao số 3 rồi đếm nghịch, tới Nhâm Thân là sao số 4. Đây là quy ước của phái Huyền Không, không phải phép tính thiên văn.
Với người xem ngày theo lịch truyền thống, Xử Thử là trung khí nên không đổi tháng. Hiệp kỷ biện phương thư tính cả quãng từ Lập Thu tới hết Xử Thử là tháng kiến Thân ("從建申者始立秋終處暑")[2]; tháng tiết chỉ sang Dậu khi Bạch Lộ giao.
Các sách xưa nói gì khác nhau về Xử Thử?
Chỗ khác nhau chủ yếu là mỗi sách gắn Xử Thử vào một phương vị khác, vì mỗi cách dựa vào một vật mốc khác.
Theo chuôi sao Đẩu, Xử Thử ở hướng Thân: ngoài câu Hiếu kinh vĩ "斗指申為處暑"[1], Hiệp kỷ biện phương thư xếp 24 tiết lên 24 hướng cũng ghi "立秋坤處暑申白露庚"[2]. Theo Mặt Trời, Xử Thử ở cung Tị. Hiệp kỷ biện phương thư nói rõ hai cách này dùng vào hai việc: "月建視節氣斗杓也月將視中氣太陽也", nguyệt kiến xem theo tiết và chuôi Đẩu, nguyệt tướng xem theo trung khí và Mặt Trời[2].
Kỳ Môn Độn Giáp lại xếp Xử Thử vào cung Khôn. Sách Kỳ Môn Chỉ Quy ghi "Khôn cung thống xử thử nhất tứ thất", tức cung Khôn quản Xử Thử, ba nguyên dùng cục 1, 4, 7[3]; bài Âm độn ca chép trong Hiệp kỷ biện phương thư cũng ghi "處暑一四七"[2].
Bảng tóm tắt tiết Xử Thử
| Mục | Nội dung |
|---|---|
| Tên chữ Hán | 處暑 |
| Vị trí | Tiết thứ 14 trong 24 tiết khí, tiết thứ 2 của mùa thu |
| Thời điểm bắt đầu | Thường 23 tháng 8 dương lịch, khi Mặt Trời ở kinh độ 150 độ |
| Độ dài | Khoảng 15 ngày rưỡi |
| Tiết trước | Lập Thu |
| Tiết sau | Bạch Lộ |
| Nghĩa tên | Khí nóng lui về và ẩn mình |
| Ba dấu hiệu theo Chu thư thời huấn | Chim ưng bày chim như đem tế; trời đất bắt đầu nghiêm sắc; nhà nông thu lúa |
| Hướng chuôi sao Đẩu | Thân |
| Cung nhật triền theo Hiệp kỷ biện phương thư | Tị |
| Cung trong Kỳ Môn Độn Giáp | Khôn, cục 1, 4, 7 |
Gợi ý của Nhật Nguyệt
Gợi ý của Nhật Nguyệt: nếu dùng lịch tiết khí để theo dõi thời tiết, Xử Thử là mốc khí nóng bắt đầu lui. Ở miền Bắc Việt Nam, cuối tháng 8 nắng gắt đã giảm nhưng mưa và độ ẩm còn cao, nên việc phơi nông sản hay sửa nhà vẫn nên tính theo thời tiết thực tế của từng năm, không chỉ dựa vào tên tiết.
