Triết học phương Đông gồm những hệ nào và đi vào văn hoá Việt ra sao?

Triết học phương Đông là gì và gồm những hệ nào?

Triết học phương Đông là tập hợp nhiều truyền thống tư tưởng hình thành ở Ấn Độ và Trung Hoa cổ đại, không phải một hệ thống duy nhất. Ở Việt Nam, người ta thường gộp chung dưới một tên gọi, nhưng thực chất mỗi hệ có câu hỏi riêng, phương pháp riêng và lịch sử riêng. Có thể kể các nhóm chính:

• Âm dương và ngũ hành: nền tảng vũ trụ quan, giải thích vạn vật bằng hai lực đối lập bổ sung và năm nhóm tính chất vận động.
• Kinh Dịch: hệ thống ký hiệu và triết lý biến dịch, khởi đầu từ bói toán nhưng về sau trở thành nền tảng tư duy cho nhiều môn học.
• Nho giáo: hệ thống luân lý, chính trị và giáo dục, lấy con người và xã hội làm trung tâm.
• Phật giáo: tôn giáo và triết học giải thoát, du nhập từ Ấn Độ, nhấn mạnh khổ, nhân duyên và nghiệp.
• Đạo giáo: tư tưởng về Đạo, tự nhiên, vô vi, cùng hệ thần linh và nghi lễ dân gian.

Cần phân biệt: âm dương ngũ hành và Kinh Dịch là nền tảng lý thuyết, còn Nho, Phật, Đạo là những hệ tư tưởng có tổ chức, có kinh điển và lịch sử truyền bá riêng. Chúng không loại trừ nhau mà thường chồng lên nhau trong đời sống.

Âm dương và ngũ hành hình thành từ đâu và vận hành thế nào?

Âm dương là quan niệm về hai mặt đối lập nhưng nương nhau mà tồn tại, còn ngũ hành là năm nhóm tính chất (Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ) tương sinh tương khắc. Có tài liệu cho rằng học thuyết âm dương đã sớm hình thành từ đời nhà Hạ, căn cứ vào sự xuất hiện hào âm dương bát quái trong Kinh Dịch^[1]. Đây là cách lý giải truyền thống, còn giới nghiên cứu hiện đại vẫn còn tranh luận về niên đại chính xác.

Về cơ chế, sách trên dẫn lời "Tố vấn" trong Hoàng đế Nội kinh rằng âm ở trong, dương giữ lấy, dương ở ngoài khiến âm, rồi giải thích rằng âm dương dựa vào nhau để tồn tại và tác dụng lẫn nhau^[1]. Ngũ hành không phải năm chất liệu cụ thể mà là năm kiểu vận động: Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thuỷ, Thuỷ sinh Mộc; và ngược lại là tương khắc. Nguyên lý "dương tử âm sinh, dương thuận âm nghịch" được giải thích là mười can có âm dương riêng, can dương đi thuận qua mười hai cung còn can âm đi nghịch, tạo nên quá trình từ sinh trưởng đến tử vong của mỗi loại ngũ hành trong mười hai cung.

Cách hiểu này cho rằng cát hung thần sát trong thuật số đều nảy sinh từ tương tác âm dương ngũ hành, nên muốn luận mệnh phải nắm vững quy luật sinh khắc trước tiên.

Kinh Dịch là gì và khác gì với bói toán?

Kinh Dịch là bộ sách gồm phần "Kinh" (64 quẻ với quái từ, hào từ) và phần "Truyện" (mười bài giải thích, còn gọi là Thập dực), hình thành qua nhiều thế kỷ. Theo Chu dịch với dự đoán học, tên "Chu dịch" xuất hiện sớm nhất trong Tả truyện, và sách hình thành khoảng từ đời Ân, Thương đến Xuân Thu Chiến quốc, do nhiều người hợp lại chứ không phải một tác giả^[1].

Điểm quan trọng: Kinh Dịch không đồng nhất với bói toán, dù khởi nguồn có yếu tố dự đoán. Phần "Kinh" nguyên thuỷ chỉ có quẻ từ và hào từ; phần "Truyện" mới là tác phẩm triết học, bàn về biến dịch, quan hệ trời đất và con người^[1]. Chữ "dịch" hàm ý biến đổi, ngày đêm thay nhau. Về sau, nhiều môn như Tử Vi, phong thuỷ, Bát Tự đều lấy âm dương ngũ hành và Dịch lý làm khung lý thuyết, nhưng mức độ ứng dụng khác nhau.

Tác giả cho rằng Kinh Dịch là bộ sách về dự đoán thông tin, còn Dịch truyện là tác phẩm triết học^[1]. Đây là cách đánh giá riêng của tác giả, không phải quan điểm đồng thuận của giới nghiên cứu triết học.

Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo khác nhau ở điểm nào?

Ba hệ này khác nhau ở câu hỏi trung tâm: Nho hỏi cách tổ chức xã hội và tu thân, Phật hỏi cách giải thoát khổ đau, Đạo hỏi cách sống hợp với tự nhiên.

Sách Phật giáo triết học tóm gọn rằng toàn bộ triết học Phật giáo "gom lại chỉ quanh quẩn giải thuyết thập nhị nhân duyên và tứ diệu đế", trong đó thập nhị nhân duyên giải thích khổ và tập, còn diệt và đạo thuộc giải thoát luận^[2]. Nguyễn Hữu Tiến có bài diễn giảng năm 1935 so sánh Phật giáo với Nho giáo^[3].

Tác giả tự nhận là nhà Nho học Phật, và cách trình bày của ông cho thấy xu hướng dung hoà hơn là đối lập gay gắt.

Triết học phương Đông đi vào văn hoá Việt như thế nào?

Cơ chế hoà trộn ba tôn giáo trước đây được mệnh danh là "Tam giáo đồng nguyên" theo quan điểm Tống Nho, nhưng phương diện tôn giáo của cơ chế đó thường bị bỏ qua^[4]. Tác giả lưu ý rằng nếu chỉ xem xét phương diện triết học mà bỏ qua phương diện tôn giáo, người ta dễ quy những gì cơ chế ấy tạo ra vào phạm trù "dân gian" với hàm ý coi nhẹ^[4].

Biểu hiện cụ thể:

• Trong tín ngưỡng thờ Mẫu: theo Ngô Thị Phương Thảo (2025), tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của cư dân đồng bằng Bắc Bộ phát triển từ tín ngưỡng thờ nữ thần và gắn với Thánh Mẫu Liễu Hạnh^[5].
• Trong phong tục gia đình: Nho giáo để lại quan niệm về hiếu, lễ, thứ bậc; Phật giáo để lại quan niệm nhân quả, nghiệp báo; Đạo giáo để lại các nghi lễ cầu an, giải hạn.
• Trong ngôn ngữ hằng ngày: các thành ngữ như "ở hiền gặp lành" (Phật) cùng tồn tại với những lời lẽ Nho, Đạo mà người nói không phân biệt nguồn gốc.

Vì sao các hệ này không hề mâu thuẫn trong đời sống người Việt?

Cơ chế hòa trộn ba tôn giáo từng được gọi là “Tam giáo đồng nguyên” theo quan điểm Tống Nho; trong đó nghi lễ nông nghiệp, thờ phụng tổ tiên và thờ các vị thần tự nhiên là ba thành phần quan trọng^[4].

Điều này khác với mô hình "chọn một hệ" ở nhiều nền văn hoá khác. Ở Việt Nam, tính thực tiễn chi phối: hệ nào giải quyết được nhu cầu trước mắt thì được dùng, và các hệ được dùng song song. Đây là đặc điểm cần lưu ý khi nghiên cứu tôn giáo Việt Nam, vì nếu chỉ nhìn qua lăng kính triết học thuần tuý sẽ bỏ sót phương diện tôn giáo^[4].

Gợi ý của Nhật Nguyệt: nên hiểu triết học phương Đông thế nào cho đúng?

• Đừng gộp tất cả thành một khối: âm dương ngũ hành, Kinh Dịch, Nho, Phật, Đạo có lịch sử và mục tiêu khác nhau, cần phân biệt khi nghiên cứu.
• Đừng đồng nhất triết học với bói toán: Kinh Dịch có phần triết học và phần dự đoán, không nên đánh đồng toàn bộ với bói.
• Đừng coi "Tam giáo đồng nguyên" là bằng chứng các hệ giống nhau: đó là cơ chế dung hoà trong thực tế, không phải sự đồng nhất về giáo lý.
• Khi tra cứu, hãy xác định rõ mình đang hỏi hệ nào: một câu hỏi về Nho giáo sẽ có câu trả lời khác với câu hỏi về Phật giáo hay Đạo giáo.

Các nhận định trên là cách hiểu của Nhật Nguyệt dựa trên các nguồn đã dẫn, không phải kết luận khoa học đã được kiểm chứng.