Từ xưởng mộc nhỏ đến tập đoàn đa ngành
Đoàn Nguyên Đức, thường được biết đến với biệt danh "bầu Đức", sinh năm 1963 tại An Nhơn, Bình Định, trong một gia đình đông anh em làm nông. Thi trượt đại học nhiều lần, ông chuyển sang lập nghiệp bằng một xưởng mộc nhỏ đóng bàn ghế học sinh ở Gia Lai vào khoảng năm 1990. Năm 1993, ông thành lập xí nghiệp tư doanh Hoàng Anh Pleiku, tiền thân của Công ty cổ phần Hoàng Anh Gia Lai (HAGL) sau này. Từ đồ gỗ, doanh nghiệp mở rộng sang khoáng sản, cao su, thủy điện và bất động sản, rồi niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM năm 2008 với mã HAG, đưa ông trở thành một trong những người giàu nhất sàn chứng khoán Việt Nam thời điểm đó.
Bối cảnh thời đại nào đã định hình con đường kinh doanh của ông?
Ông thuộc thế hệ doanh nhân tư nhân xuất hiện sau khi Việt Nam chuyển sang nền kinh tế thị trường, khi khu vực kinh tế tư nhân bắt đầu được công nhận và có chỗ đứng pháp lý. Gia Lai và Tây Nguyên khi đó là vùng đất còn nhiều dư địa về đất đai và tài nguyên, thuận lợi cho những doanh nghiệp khởi đầu từ sản xuất nhỏ rồi mở rộng sang khai thác, chế biến và trồng cây công nghiệp. Việc đi lên từ một xưởng mộc ở địa phương cho thấy con đường tích lũy vốn dần dần, không dựa vào một nguồn lực sẵn có nào.
Vì sao việc thành lập xí nghiệp tư doanh Hoàng Anh Pleiku năm 1993 là mốc đáng kể?
Đây là bước chuyển từ một cơ sở sản xuất nhỏ sang một pháp nhân kinh doanh có tên tuổi, đặt nền móng cho toàn bộ cấu trúc doanh nghiệp về sau. Ở giai đoạn đó, việc một cá nhân lập xí nghiệp tư doanh ở tỉnh lẻ và duy trì hoạt động sản xuất là điều không phổ biến. Xí nghiệp này chính là gốc rễ của Công ty cổ phần Hoàng Anh Gia Lai, nên mọi bước mở rộng ngành nghề sau đó đều bắt nguồn từ đây.
Việc niêm yết cổ phiếu HAG năm 2008 có ý nghĩa gì?
Niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM đưa doanh nghiệp từ khuôn khổ một công ty tư nhân sang thị trường đại chúng, nơi cổ phiếu được giao dịch công khai và chịu sự giám sát của nhà đầu tư. Với HAGL, sự kiện này gắn với giai đoạn doanh nghiệp mở rộng mạnh sang nhiều lĩnh vực và với vị thế của ông trên sàn chứng khoán khi đó. Đây cũng là thời điểm tên tuổi của ông gắn chặt với mã cổ phiếu HAG trong giới đầu tư.
Bóng đá và Học viện HAGL Arsenal JMG
Bên cạnh kinh doanh, bầu Đức nổi tiếng với niềm đam mê bóng đá. Ông đầu tư vào câu lạc bộ HAGL từ đầu những năm 2000, chiêu mộ ngôi sao Thái Lan Kiatisuk. Năm 2007, ông thành lập Học viện bóng đá HAGL Arsenal JMG, hợp tác với câu lạc bộ Arsenal (Anh) và tập đoàn JMG, học viện bóng đá bài bản đầu tiên tại Việt Nam. Đây là nơi đào tạo ra nhiều cầu thủ nổi bật cho bóng đá Việt Nam như Công Phượng, Xuân Trường, Tuấn Anh, góp phần vào thành công của các đội tuyển trẻ quốc gia sau này.
Vì sao mô hình học viện bóng đá này được xem là bước ngoặt?
Trước đó, bóng đá Việt Nam chủ yếu đào tạo cầu thủ qua các lò của câu lạc bộ và trung tâm thể thao, thiếu một mô hình huấn luyện bài bản theo tiêu chuẩn quốc tế. Học viện HAGL Arsenal JMG ra đời với sự tham gia của đối tác nước ngoài, đưa vào cách tuyển chọn và huấn luyện theo chương trình có hệ thống. Việc một doanh nghiệp tư nhân đứng ra đầu tư dài hạn cho đào tạo trẻ là điều mới mẻ ở thời điểm đó, và kết quả là một thế hệ cầu thủ trưởng thành từ học viện đã góp mặt ở các cấp đội tuyển.
Những giai thoại và ghi chép xung quanh nhân vật này
Một số chi tiết về ông được truyền thông nhắc nhiều và mang tính giai thoại hơn là ghi chép có hệ thống, chẳng hạn việc ông được xem là doanh nhân tư nhân Việt Nam đầu tiên sở hữu máy bay riêng, hay việc ông thi trượt đại học nhiều lần trước khi lập nghiệp. Các mốc như năm thành lập xí nghiệp, năm niêm yết cổ phiếu, năm thành lập học viện bóng đá là những dữ kiện được ghi nhận rõ ràng hơn. Việc Wall Street Journal bình chọn ông là một trong 30 doanh nhân quyền lực nhất Đông Nam Á năm 2011 thuộc nhóm thông tin có nguồn dẫn cụ thể, khác với những câu chuyện truyền miệng về phong cách làm ăn của ông.
Khủng hoảng nợ và tái cơ cấu
Giai đoạn 2011-2016, HAGL rơi vào khủng hoảng nợ nghiêm trọng do mở rộng đầu tư ồ ạt vào cao su, mía đường và bất động sản tại Lào, Campuchia, với dư nợ có thời điểm lên tới hơn 30.000 tỷ đồng. Bầu Đức phải bán nhiều tài sản, kể cả máy bay riêng và các dự án bất động sản, để trả nợ, đồng thời viết "tâm thư" gửi cổ đông cam kết phục hồi doanh nghiệp. Ông chuyển hướng sang nông nghiệp, tập trung trồng chuối xuất khẩu sang Nhật Bản, Trung Quốc và kết hợp chăn nuôi heo ăn chuối để giảm chi phí.
Vì sao giai đoạn này được coi là thử thách lớn nhất?
Mức dư nợ hàng chục nghìn tỷ đồng đặt doanh nghiệp trước nguy cơ mất khả năng thanh toán, buộc phải thu hẹp quy mô và bán đi những tài sản từng là biểu tượng của sự mở rộng. Việc bán cả máy bay riêng cho thấy mức độ quyết liệt của quá trình tái cơ cấu, vì đó là tài sản gắn với hình ảnh của cá nhân ông trước đó. Cách xử lý là kết hợp bán tài sản, tái cấu trúc các khoản đầu tư và chuyển trọng tâm sang lĩnh vực mới thay vì tiếp tục theo đuổi các dự án cũ.
Trở lại từ nông nghiệp
Sau nhiều năm tái cấu trúc, HAGL dần thoát khỏi khó khăn tài chính, xóa lỗ lũy kế và bắt đầu có lãi trở lại từ khoảng năm 2021-2022. Bầu Đức tiếp tục nâng tỷ lệ sở hữu cổ phần tại HAGL, giữ vai trò Chủ tịch Hội đồng quản trị và đặt mục tiêu đưa giai đoạn 2026-2030 trở thành thời kỳ thuận lợi nhất của tập đoàn kể từ khi thành lập.
Mô hình chuối và heo ăn chuối có gì đáng chú ý?
Đây là hướng đi dựa trên việc trồng chuối xuất khẩu và dùng phần chuối không đạt tiêu chuẩn xuất khẩu làm thức ăn cho heo, tạo thành một chu trình khép kín giữa trồng trọt và chăn nuôi. Cách làm này giúp giảm chi phí thức ăn chăn nuôi, đồng thời tận dụng sản phẩm phụ thay vì bỏ đi. Việc chuyển từ cao su và bất động sản sang nông nghiệp cho thấy sự thay đổi căn bản trong chiến lược, lấy sản xuất nông sản làm trụ cột thay vì các lĩnh vực đầu tư dài hạn trước đó.
Vai trò hiện tại của ông được ghi nhận ra sao?
Ông giữ vai trò Chủ tịch Hội đồng quản trị HAGL và tiếp tục nâng tỷ lệ sở hữu cổ phần tại công ty. Mục tiêu cho giai đoạn 2026-2030 được ông nêu ra như một mốc phát triển mới của tập đoàn sau nhiều năm tái cơ cấu. Đây là những thông tin thuộc phần ghi chép về hoạt động doanh nghiệp, không phải suy đoán về định hướng cá nhân.