Thần Tài từ đâu tới và vì sao tục thờ bùng lên trong kinh tế thị trường?
Tục thờ Thần Tài có nguồn gốc từ văn hoá Trung Hoa, du nhập vào Việt Nam từ nhiều thế kỷ trước, nhưng chỉ thực sự bùng nổ khi nền kinh tế chuyển sang cơ chế thị trường. Loại tri thức: Trường phái: Đinh Hồng HảiDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnTheo Đinh Hồng Hải, trong bối cảnh kinh tế Việt Nam đương đại, một bộ phận người dân giàu lên nhanh chóng nhờ những cơ hội bất ngờ, họ quy thành quả ấy cho âm phù dương trợ và đi tìm vị thần đã hỗ trợ mình, từ đó nhu cầu thờ Thần Tài bùng nổ. Nguyễn Hữu Thụ (2019) khảo cứu tín ngưỡng thờ Mẫu ở Đồng bằng Bắc Bộ và nhận thấy sau thế kỷ XVI, tín ngưỡng này chuyển dần từ phản ánh nền kinh tế nông nghiệp sang phản ánh nền kinh tế hàng hoá, với thành phần con nhang đệ tử phần lớn là người làm ăn buôn bán.
Cần phân biệt hai lớp vấn đề. Lớp thứ nhất là nguồn gốc và sự bản địa hoá của hình tượng Thần Tài trong văn hoá Việt Nam, đã được trình bày trong bài Nguồn gốc tín ngưỡng thờ Thần Tài - Ông Địa của người Việt. Lớp thứ hai, cũng là trọng tâm của bài này, là mối quan hệ giữa tục thờ ấy với đời sống kinh tế thị trường: vì sao một tục thờ gia thần vốn lặng lẽ trong mỗi nhà lại trở thành hiện tượng xã hội đông đảo vào những dịp như ngày vía Thần Tài.
Vì sao tục thờ Thần Tài gắn chặt với người kinh doanh nhỏ?
Loại tri thức: Trường phái: Đinh Hồng HảiDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnNgười buôn bán nhỏ là nhóm gắn bó với tục thờ Thần Tài rõ nhất, và điều này có lý do từ chính đặc điểm nghề nghiệp của họ. Đinh Hồng Hải lập luận rằng khi kết quả làm ăn phụ thuộc nhiều vào yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát của người kinh doanh, người ta có xu hướng quy phần may rủi ấy cho một lực lượng vô hình có thể phù trợ mình. Với hộ buôn bán nhỏ, vốn ít, không có bộ phận phân tích thị trường, không đủ sức chống đỡ những biến động giá cả hay sức mua, tỷ lệ bất định trong kết quả kinh doanh cao hơn nhiều so với doanh nghiệp lớn. Kỹ thuật và kinh nghiệm chỉ kiểm soát được một phần kết quả, phần còn lại người ta gọi là may rủi. Tục thờ Thần Tài nằm đúng ở khoảng trống ấy.
Nguyễn Hữu Thụ (2019) dẫn trường hợp đền Bà Chúa Kho ở Cổ Mễ, Từ Sơn, Bắc Ninh, nơi người dân đến vào dịp đầu năm với tư cách người đi vay và cuối năm với tư cách người đi trả, và nhận xét rằng những người tìm đến đền Bà với tư cách người đi vay phần lớn thuộc tầng lớp có điều kiện sống trung bình, thậm chí tương đối khó khăn. Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnNiềm tin vào một sự thay đổi kinh tế trong hiện thực mạnh đến mức trong cách hình dung dân gian, Bà từ người trông giữ kho lương của triều đình trở thành một bà chủ ngân hàng với những chuẩn mực tài chính của xã hội hiện đại. Đây là cách người ta kể và tin, không phải mô tả về một nhân vật lịch sử.
Kinh tế hàng hoá đã đưa các vị thần tài lộc vào đời sống buôn bán như thế nào?
Nguyễn Hữu Thụ (2019) chỉ ra rằng nếu trước thế kỷ XVI tín ngưỡng thờ Mẫu gắn nhiều với nền kinh tế nông nghiệp, thì sau thế kỷ XVI nó chuyển dần sang phản ánh nền kinh tế hàng hoá với vai trò mới nổi của các thương nhân, thể hiện qua hình ảnh Thánh Mẫu Liễu Hạnh và Tam Toà Thánh Mẫu. Tác giả ghi nhận hàng loạt đền phủ thờ Mẫu mọc lên trên con đường buôn bán Bắc - Nam, với sự tham gia của hầu hết con nhang đệ tử là những người làm ăn buôn bán. Khi tham gia sinh hoạt tín ngưỡng, họ tìm thấy chỗ dựa tinh thần để tự tin hơn trong hoạt động kinh tế.
Philip Taylor trong cuốn Goddess on the Rise (2004) khảo sát hiện tượng hành hương và tôn giáo đại chúng ở Việt Nam, ghi nhận người buôn bán tìm tới các nữ thần để xin lộc. Đây là một trong những công trình nhân học được trích dẫn nhiều khi bàn về quan hệ giữa thương mại và tín ngưỡng nữ thần ở Việt Nam.
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnMột giả thuyết thiểu số đáng chú ý: Cao Thế Trình (2020) đặt vấn đề rằng tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ có thể khởi nguồn như một tục thờ nữ thần tài lộc của giới tiểu thương. Tác giả cũng nhấn mạnh rằng tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ chủ yếu là tín ngưỡng của tầng lớp cư dân buôn bán, nên khi đất nước vận hành theo cơ chế thị trường, nó bùng phát mạnh mẽ cả về cơ sở thờ tự lẫn hoạt động lên đồng hầu bóng. Cần nói rõ: đây là giả thuyết, chưa được giới nghiên cứu lặp lại và kiểm chứng rộng rãi, và tác giả cũng đặt vấn đề về ranh giới mong manh giữa tín ngưỡng và việc thương mại hoá hoạt động tâm linh.
Các nghiên cứu đã chỉ ra những gì?
Bảng dưới đây tổng hợp các nguồn chính được dùng trong bài, kèm phạm vi dữ liệu và điều nguồn chứng minh. Ô nào nguồn không nói thì để trống.
| Nghiên cứu | Phạm vi, thời gian | Điều nguồn chứng minh |
|---|---|---|
| Đinh Hồng Hải (2014), Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo | Văn hoá Việt Nam, bối cảnh kinh tế đương đại | Sự bùng nổ nhu cầu thờ Thần Tài gắn với tâm lý quy may rủi làm giàu cho âm phù dương trợ |
| Nguyễn Hữu Thụ (2019), Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo | Đồng bằng Bắc Bộ, từ trước thế kỷ XVI tới nay | Thờ Mẫu chuyển từ phản ánh kinh tế nông nghiệp sang kinh tế hàng hoá; con nhang đệ tử phần lớn là người buôn bán |
| Philip Taylor (2004), Goddess on the Rise | Việt Nam, hành hương và tôn giáo đại chúng | Người buôn bán tìm tới nữ thần để xin lộc |
| Cao Thế Trình (2020), Tạp chí Khoa học Đại học Đà Lạt | Giả thuyết về thời điểm ra đời của thờ Mẫu Tam phủ | Giả thuyết thờ Mẫu Tam phủ là tục thờ nữ thần tài lộc của tiểu thương (mức B) |
Ngày vía Thần Tài đông người có phải là chuyện mới?
Sự đông đảo của ngày vía Thần Tài là biểu hiện bề mặt của một quá trình sâu hơn: tín ngưỡng cầu tài lộc chuyển từ sinh hoạt riêng trong gia đình ra không gian công cộng và mang tính cộng đồng cao hơn khi kinh tế thị trường mở rộng. Loại tri thức: Trường phái: Đinh Hồng HảiDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnĐinh Hồng Hải (2014) mô tả việc thờ cúng Thần Tài từng tồn tại trong văn hoá Việt Nam từ trước, nhưng sự phát triển bùng nổ như hiện nay là một hiện tượng xã hội mới lạ. Tác giả cũng ghi nhận rằng cả người giàu lẫn người nghèo đang muốn cầu tài lộc đều nhanh tay rước tượng Thần Tài về thờ.
Cần tách bạch hai câu hỏi thường bị gộp làm một. Câu hỏi thứ nhất: vì sao người ta thờ Thần Tài? Câu trả lời nằm ở tâm lý quy phần may rủi của việc làm ăn cho lực lượng vô hình, như Đinh Hồng Hải lập luận. Câu hỏi thứ hai: vì sao tục thờ ấy tập trung đông vào một ngày cụ thể trong năm? Trả lời câu hỏi này cần dữ liệu về hành vi mua sắm, về cách các cửa hàng vàng mã tổ chức bán hàng, về truyền thông đại chúng trong những ngày ấy. Trong phạm vi các nguồn được dùng cho bài này, không có dữ liệu định lượng về hành vi mua sắm trong ngày vía Thần Tài, nên bài không đưa ra kết luận về quy mô hay nguyên nhân trực tiếp của việc đông người trong ngày ấy.
Về cách chuẩn bị mâm lễ và những gì thường được dâng cúng trong ngày vía, bài Cúng vía Thần Tài mùng 10 tháng Giêng: nguồn gốc và cách chuẩn bị mâm lễ trình bày chi tiết.
Có phải cứ tin là kết quả kinh doanh tốt lên?
Niềm tin tôn giáo tín ngưỡng có thể tác động tới hành vi, và hành vi tác động tới kết quả, nhưng cơ chế ấy không giống với việc vị thần trực tiếp ban lộc. Loại tri thức: Trường phái: Đinh Hồng HảiDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnĐinh Hồng Hải (2014) nhận xét rằng khi tham gia sinh hoạt tín ngưỡng, con nhang đệ tử tìm thấy chỗ dựa tinh thần để tự tin tham gia hoạt động kinh tế. Đây là mô tả về trạng thái tinh thần của người tham gia, không phải khẳng định về hiệu lực của nghi lễ. Nguyễn Hữu Thụ (2019) cũng ghi nhận rằng cộng đồng dân cư nơi đặt đền phủ, cùng các bản hội với vai trò trung tâm là đồng thầy, chịu tác động mạnh mẽ trên phương diện đời sống kinh tế. Tác động ấy là tác động xã hội và kinh tế của sinh hoạt tín ngưỡng, không phải bằng chứng về việc cầu xin được đáp ứng.
Nói cách khác, câu hỏi đặt ra không phải là vị thần có linh hay không, mà là những người tham gia tin điều gì, làm gì, và việc làm ấy để lại dấu vết gì trong đời sống kinh tế của họ và của cộng đồng. Cách đặt vấn đề này giữ được khoảng cách giữa mô tả khoa học và niềm tin của người trong cuộc, đồng thời tôn trọng người thực hành.
Gợi ý của Nhật Nguyệt:
Với người đang tìm hiểu để quyết định có nên lập bàn thờ Thần Tài hay không, điều hữu ích là phân biệt rõ hai việc: việc thờ cúng như một nhu cầu tinh thần và việc kinh doanh như một hoạt động cần kỹ thuật. Các nghiên cứu được dẫn trong bài cho thấy niềm tin có thể giúp người buôn bán tự tin hơn, và sự tự tin ấy có thể đổi hành vi theo hướng tích cực hơn. Nhưng không có nguồn nào trong bài chứng minh rằng thờ Thần Tài làm tăng lợi nhuận. Nếu bạn chọn thờ, hãy xem đó là một cách sắp xếp không gian sống và giữ tinh thần, song song với việc học nghề, quản lý dòng tiền và hiểu thị trường.
Còn với người quan sát hiện tượng ngày vía Thần Tài đông đảo, điều đáng chú ý không nằm ở việc phán xét niềm tin của người khác, mà ở chỗ hiện tượng ấy phản ánh một nền kinh tế có nhiều người làm ăn nhỏ, chịu bất định cao, và đang tìm những cách khác nhau để đối phó với bất định ấy. Hiểu được điều đó thì cũng hiểu được vì sao tục thờ này không hề suy giảm khi đời sống vật chất được nâng lên.
