Lễ Tế ngu (ba ngày), mở cửa mả
Còn gọi: Ngu tế, Sơ ngu, Tái ngu, Tam ngu, Cúng ba ngày, Khai mộ, Khai môn, Tam chiêu, Viếng mộ ba ngày
- Tang ma
Văn hoá và tín ngưỡng Ghi chép phong tục.
Theo tục, ngu nghĩa là yên: chôn xong con cháu tế ba lần trong ba ngày để hồn phách người mất được yên, mỗi chiều ra viếng mộ và ngày thứ ba đắp sửa lại mộ. Cư dân Nam Bộ có lễ mở cửa mả vào ngày thứ ba với thang, gà con, mía lau; nhà chùa giải thích việc ấy là ra thăm và an vị mộ.
Tóm tắt
- Làm ngày nào
- Ba ngày sau khi an táng: sơ ngu, tái ngu, tam ngu; ở Nam Bộ ngày thứ ba làm lễ mở cửa mả
- Cúng ai
- Người mới mất; ở lễ mở cửa mả có thêm đất đai và ngũ phương ngũ thổ tôn thần
Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.
Mâm cúng
Vùng:
Cả nước
- Làm lúc nào
- Trong ba ngày sau khi an táng: sơ ngu, tái ngu, tam ngu
- Đặt lễ ở đâu
- Bàn thờ tang tại nhà; chiều ra viếng mộ
- Ai cúng
- Con trai trưởng hoặc cháu đích tôn
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trà, rượu, nước | ||
| Lưng cơm chén nước, ba tuần rượu | Chay | Theo lời văn tế |
| Trầu cau | ||
| Cơi trầu đem ra mộ mỗi buổi chiều | Chay | Viếng mộ |
Miền Nam
Nam Bộ (nguồn không nói rõ hơn), Dân gian
- Làm lúc nào
- Sau khi chôn cất trở về nhà (lễ an sàng, tức sơ ngu, còn gọi quải chân dung); ngày thứ hai tái ngu, ngày thứ ba tam ngu
- Đặt lễ ở đâu
- Bàn thờ vong, treo hai tấm màn vải thưa phủ tới đất trước bàn thờ
- Ai cúng
- Tang chủ; nhà sư làm lễ và đọc Sơ ngu văn
| Lễ vật |
|---|
| Đồ vật |
| Ảnh người mất treo lên bàn thờ |
| Khác |
| Cơm cúng vong |
Nam Bộ (nguồn không nói rõ hơn), Dân gian, Khấn tại mộ
- Làm lúc nào
- Ngày thứ ba sau khi chôn (lễ mở cửa mả, còn gọi khai mộ, tam chiêu); xong mới làm lễ tam ngu
- Đặt lễ ở đâu
- Tại mộ: một mâm cúng vong dưới chân mộ, một mâm cúng đất đai gần đó
- Ai cúng
- Tang quyến, thường mời thầy cúng tụng kinh
| Lễ vật | Số lượng | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đồ vật | |||
| Thang nhỏ bằng tre, trúc hoặc bẹ chuối | 7 nấc cho người mất là nam, 9 nấc cho nữ | Phải có | |
| Thẻ tre làm bài vị ngũ phương ngũ thổ tôn thần | 5 thẻ | Cắm bốn góc và giữa mộ | |
| Chim phóng sinh | 18 con | ||
| Món mặn | |||
| Gà con dắt bằng dây | 1 con | Mặn | Người mất còn trẻ, chưa lập gia đình thì không cần |
| Bộ tam sên: trứng, thịt, tôm | 1 bộ | Mặn | |
| Quả | |||
| Cây mía lau để cả ngọn | 1 cây | Chay | |
| Gạo, muối | |||
| Ống trúc vót nhọn một đầu, đựng gạo, muối, nước | 3 ống | Chay | Cắm dưới chân mộ, dựa thang vào |
| Năm thứ đậu | Chay | Chia cho người nhà rải quanh mộ | |
| Hoa | |||
| Bình hoa và đĩa trái cây | mỗi thứ 2 | Chay | Một phần cúng đất đai, một phần cúng vong |
| Xôi, bánh | |||
| Chè, xôi | 6 chén chè, 2 đĩa xôi | Chay | |
| Trà, rượu, nước | |||
| Chung nhỏ, trà, rượu, đèn cầy | 7 chung, 1 bình trà, 1 xị rượu, 4 cây đèn | Chay | |
| Vàng mã | |||
| Giấy tiền vàng mã | |||
Nam Bộ (nguồn không nói rõ hơn), Phật giáo, Khấn tại mộ
- Làm lúc nào
- Ngày thứ ba sau khi chôn (lễ khai mộ, tức mở cửa mả)
- Đặt lễ ở đâu
- Trước đầu ngôi mộ mới
- Ai cúng
- Nhà sư chủ tế đọc bằng âm Hán Việt, đi đầu; thân nhân cầm cây mía lau có cột gà con đi theo
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gạo, muối | ||
| Năm thứ đậu | Chay | Phải có. Có nơi dùng cả mè |
| Ba ống đựng gạo, muối và nước | Chay | Phải có |
| Đồ vật | ||
| Cây thang bằng bẹ chuối hay cây sậy | Phải có. Nam 7 nấc, nữ 9 nấc | |
| Quả | ||
| Cây mía lau chín lóng | Chay | Phải có |
| Món mặn | ||
| Gà giò con cột vào cây mía | Mặn | Phải có. Có nơi đổ rượu cho gà uống; cúng xong bỏ gà lại ở mộ |
| Hương, đèn, nến | ||
| Nhang đèn, trà | Chay | |
Nghi thức
Dùng chung cả nước, Dân gian
- An táng xong trở về nhà thì tế, gọi là ngu tế (ngu nghĩa là yên)
- Ba ngày ba lần: sơ ngu, tái ngu, tam ngu
- Mỗi chiều con cái đem cơi trầu ra mả khóc, gọi là viếng mộ
- Ngày thứ ba sửa sang, đắp lại mộ
Nam Bộ (nguồn không nói rõ hơn), Dân gian
- Rước vong về nhà, đặt khay lên bàn thờ vong
- Treo ảnh, treo màn trước bàn thờ
- Sư làm lễ, đọc Sơ ngu văn
- Tang chủ dọn tiệc an sàng đãi người đưa tang
Nam Bộ (nguồn không nói rõ hơn), Dân gian, Khấn tại mộ
- Cắm ba ống trúc dưới chân mộ, dựa thang vào; cắm năm thẻ bài vị ở bốn góc và giữa mộ
- Bày hai mâm cúng: cúng vong trước mộ, cúng thần ở chỗ sạch gần đó
- Thắp hương khấn thần linh, thầy tụng kinh và làm phép sái tịnh
- Người nhà chia đậu; một người cầm cây mía, dắt gà con theo thầy đi quanh mộ ba vòng, vừa niệm Phật vừa rải đậu
- Phóng sinh chim, đốt vàng mã, lạy tạ thần
- Rước vong về nhà cúng an linh
Nam Bộ (nguồn không nói rõ hơn), Phật giáo, Khấn tại mộ
- Bày lễ trước đầu mộ, tang chủ đốt nhang lạy ba lạy rồi quỳ
- Sư thỉnh Thổ địa, thần giữ mộ năm phương và các sứ giả tiếp dẫn vong
- Sư rải năm thứ đậu, đọc chú Vãng sanh
- Người nhà cầm cây mía cột gà đi theo sư ba vòng quanh mộ; sư vỗ nhẹ vào gà ba lần
- Thả gà lại, cắm cây mía ở mộ
- Tang chủ bưng khay rước vong theo sư về nhà, an vị ở bàn thờ vong rồi cúng cơm, tụng niệm theo nghi an sàng
Chỗ các nguồn nói khác nhau
- Tính ngày: có hướng dẫn viết lễ làm ba ngày sau khi mất hoặc ba ngày sau khi chôn cất xong; Việt Nam phong tục tả ba lần tế trong ba ngày liền sau an táng; Gia lễ giản yếu chỉ làm một lễ ngu vào ngày thứ ba sau khi táng.
- Nhà chùa có lễ này không: bài Tục mở cửa mả ở Nam Bộ trong hướng dẫn của Phật giáo viết theo đạo Phật không có lễ mở cửa mả, chỉ có lễ an vị mộ (ba ngày sau ra thăm, đắp sửa mộ, cúng hoa trái xôi chè, không cần gà, mía, không buộc mời thầy); bài Nghi thức tang lễ theo truyền thống Phật giáo, cũng của Phật giáo, lại kể lễ khai môn (mở cửa mả) ba ngày sau khi chôn trong các lễ sau an táng.
- Con gà: hướng dẫn của Phật giáo và một số hướng dẫn khác nói dắt gà con cho nó kêu; có hướng dẫn nói nên chọn gà trống mới tập gáy và nhốt lại cho nó gáy.
- Bài viết kể hai cách giải thích tục này (thang để vong ra khỏi huyệt, mía lau chín đốt ứng chín chữ cù lao, gà con ví con côi; hoặc theo sự tích Quách Phác) và tác giả cho rằng cả hai đều có chỗ không ổn
Cộng đồng và vùng
Đọc thêm về lễ Tế ngu (ba ngày), mở cửa mả
Nguồn
- Văn khấn trong lễ tang (vankhan.vn)
- Việt Nam phong tục, thiên I chương IX Tang ma (vi.wikisource.org)
- Gia lễ giản yếu, phần Lễ tang (vi.wikisource.org)
- Lý Việt Dũng, Nghi thức và văn cúng đám tang ở Nam Bộ, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 2 (73), 2009 (vjol.info.vn)
- Tục mở cửa mả ở Nam Bộ (phatgiao.org.vn)
- Lễ cúng 3 ngày (cúng tam chiêu), Bài cúng mở cửa mả 3 ngày (datamnguyen.vn)
- Lễ mở cửa mả là gì? Lễ mở cửa mả được cúng như thế nào? (tanglemartino.com)
- Những lưu ý về ngày tam chiêu (mở cửa mả) và những điều cần biết (vinhhangvien.com)
- Sự hỗn dung văn hóa trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở Nam bộ (giacngo.vn)
- Nghi thức tang lễ theo truyền thống Phật giáo (phatgiao.org.vn)
Thuộc bộ dữ liệu mở Loại lễ cúng Việt Nam và Nghi thức cúng Việt Nam, giấy phép CC BY 4.0.
Xem các lễ khácGiỗ chạp, Tết, nhà cửa, làm ăn, vòng đời, lễ làng và lễ các dân tộc.Mở