TL;DR: Lễ mở cửa mả (còn gọi lễ khai mộ) là nghi lễ cử hành khoảng ba ngày sau khi chôn cất, phổ biến ở nhiều cộng đồng cư dân Nam Bộ. Trong quan niệm dân gian, lễ nhằm mở lối cho vong linh ra khỏi huyệt mộ và đánh thức người chết bằng tiếng gà con. Theo một bài viết trên trang Phật giáo, đạo Phật không có lễ mở cửa mả mà chỉ có lễ an vị mộ: con cháu ra thăm viếng, đắp sửa phần mộ.
Lễ mở cửa mả là gì và cử hành khi nào?
Lễ mở cửa mả, còn gọi là lễ khai mộ, là nghi lễ được nhiều gia đình cử hành khoảng ba ngày sau khi an táng người quá cố, cử hành ngay tại phần mộ. Trong quan niệm dân gian phổ biến ở nhiều cộng đồng cư dân Nam Bộ, sau khi được chôn xuống huyệt, vong linh người chết chưa thể siêu thoát mà còn quanh quẩn dưới mộ sâu, chịu cảnh khổ sở. Mở cửa mả là để vong hồn ra khỏi huyệt mộ, về chốn siêu thoát[1].
Theo bài viết của tác giả Trần Trấn Giang đăng trên phatgiao.org.vn, thông thường sau khi chôn cất người quá cố khoảng ba ngày thì gia chủ tổ chức mở cửa mả tại mộ phần người chết[1].
Lễ vật và nghi thức mở cửa mả gồm những gì?
Mâm lễ mở cửa mả theo cách ghi nhận ở Nam Bộ khá phức tạp, gồm nhiều nhóm lễ vật mang tính biểu tượng. Có thể phân thành bốn nhóm chính: nhóm lễ vật cho vong linh, nhóm lễ vật cho thần linh đất đai, nhóm lễ vật biểu tượng cho hành trình ra khỏi mộ, và nhóm lễ vật phóng sanh.
| Nhóm lễ vật | Chi tiết | Ý nghĩa dân gian |
|---|---|---|
| Lễ vật cho vong | 2 bình bông, 2 đĩa trái cây (1 cúng đất đai, 1 cúng vong), 6 chén chè, 2 đĩa xôi, một bộ tam sên (trứng, thịt, tôm), 7 cái chung, một bình trà, một xị rượu | Cúng dường và tưởng nhớ người đã khuất |
| Lễ vật cho thần đất | 3 ống trúc dài khoảng 4 tấc vót nhọn một đầu: 1 đựng muối, 1 đựng nước, 1 đựng nước, bịt nilon trên đầu; 4 cây đèn cầy; 5 thứ đậu; 5 thẻ tre dài 4 tấc vót nhọn một đầu làm bài vị cúng ngũ phương ngũ thổ tôn thần | Cúng ngũ phương ngũ thổ tôn thần, xin phép thần linh trông coi đất đai |
| Biểu tượng hành trình | Con gà con dắt theo; thang nhỏ bằng tre, trúc hay cây chuối có 7 thanh ngang nếu người mất là đàn ông, 9 thanh nếu là đàn bà; cây mía lau | Gà con kêu đánh thức người chết; thang giúp vong lên khỏi huyệt; mía lau tượng trưng công cha mẹ nuôi con khổ nhọc |
| Phóng sanh | 18 con chim để phóng sanh | Phóng sanh tích phước |
Theo ghi nhận của tác giả Trần Trấn Giang, trong khi làm lễ, gia chủ phải có con gà con dắt theo để nó kêu lên khiến hồn người chết nghe tiếng gà thức dậy, bởi quan niệm người chết sẽ ngủ mãi mãi nếu không có tiếng gà đánh thức. Con gà con còn biểu tượng cho hình ảnh thiếu vắng tình thương của cha mẹ. Nếu người quá cố còn trẻ và chưa có vợ hoặc chồng thì không nhất thiết phải có con gà con[1].
Cũng theo ghi nhận này, người ta làm cái thang nhỏ bằng tre, trúc hay bằng cây chuối có 7 thanh chắn ngang nếu người mất là đàn ông, 9 thanh nếu người chết là đàn bà, với quan niệm để người chết có thể leo lên khỏi huyệt một cách dễ dàng hơn. Cây thang năm tấc biểu trưng cho ngũ thường, ba ống trúc tượng trưng tam cang. Cạnh đó gia chủ còn đem theo cây mía lau tượng trưng cho việc cha mẹ nuôi con khổ nhọc mà ốm o gầy mòn[1].
Phật giáo nhìn lễ mở cửa mả như thế nào?
Theo bài "Tục mở cửa mả ở Nam Bộ" đăng trên phatgiao.org.vn, đạo Phật không có lễ mở cửa mả mà chỉ có lễ an vị mộ. Nghĩa là sau khi chôn cất ba ngày, con cháu trở ra mộ thăm viếng đắp sửa phần mộ cho chu đáo, vì trong ngày an táng gia quyến bận rộn nên mọi việc đắp mộ đều giao cho đạo tỳ. Trong khi tang quyến phải rước vong về nhà làm lễ an sàng, sợ rằng đạo tỳ làm không kỹ lưỡng, do đó mới ra thăm mộ kiểm tra sửa sang lại. Đồng thời tang quyến nhân đây làm lễ cúng vái tỏ lòng thương nhớ. Lễ này có thể gia chủ tự cúng, không nhất thiết mời thầy. Hơn nữa, hôm an táng xong đã rước vong về nhà làm lễ an sàng thì đâu còn hồn nào dưới mộ mà phải mở cửa mả cho hồn lên[1].
Về nghi thức tang lễ Phật giáo, theo bài "Nghi thức tang lễ theo truyền thống Phật giáo" đăng trên phatgiao.org.vn, nghi thức tang lễ Phật giáo có các bước như trị quan nhập liệm, phục hồn, khai kinh tiến linh, phát tang, triêu điện, tịch điện. Trong bước phục hồn, người ta thiết lập bàn thờ linh có linh ảnh, bài vị, bát nhang, thỉnh vong linh an vị để thần thức định tỉnh nhận rõ sự việc đang phải lìa thể xác, vì theo quan niệm thần thức của người mất lúc bấy giờ đang bơ vơ, sợ sệt, chưa ý thức được đang gặp sự việc gì[2].
Vậy hai cách nhìn này có mâu thuẫn không?
Không hẳn mâu thuẫn, mà là hai lớp ý nghĩa chồng lên nhau. Lớp dân gian tập trung vào việc giải phóng vong linh khỏi huyệt mộ, còn lớp Phật giáo tập trung vào việc tang quyến trở lại nghĩa địa để hoàn tất việc đắp sửa mộ phần và bày tỏ lòng thương nhớ.
Nguồn gốc của tục mở cửa mả từ đâu?
Theo bài "Tục mở cửa mả ở Nam Bộ", lễ này được du nhập từ Trung Hoa về đất nước ta, sau đó trở thành một tục lệ chính thức. Hiện nay, tục mở cửa mả vẫn được nhiều cư dân Nam Bộ duy trì và xem đây là một nghi thức không thể thiếu khi gia đình không may có người vắn số[1].
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nhận định về nguồn gốc Trung Hoa này được đưa ra trong một bài viết trên trang Phật giáo, không kèm dẫn chứng thư tịch cụ thể. Vì vậy, nên xem đây là lời kể của một tác giả hơn là kết luận đã được chứng minh.
Những điểm cần lưu ý khi cử hành lễ mở cửa mả ngày nay
Theo bài viết trên phatgiao.org.vn, lễ an vị mộ theo cách nhìn Phật giáo có thể do gia chủ tự cúng, không nhất thiết mời thầy, và không cần đem theo gà, mía: bài cho rằng đó chỉ là hình thức tượng trưng hiếu đạo của nhà Nho, chỉ cần hoa, trái, xôi, chè cúng ở mộ là đủ[1].
Lễ mở cửa mả có còn phổ biến không?
Theo ghi nhận của tác giả Trần Trấn Giang, tục mở cửa mả vẫn được nhiều cư dân Nam Bộ duy trì[1].
Tạm kết
Lễ mở cửa mả ba ngày sau an táng là một nghi lễ vòng đời mang nhiều lớp ý nghĩa: lớp dân gian giải thích bằng quan niệm vong linh cần được mở lối ra khỏi huyệt mộ, lớp Phật giáo giải thích bằng việc tang quyến trở lại đắp sửa và thăm viếng phần mộ. Cả hai lớp ý nghĩa này cùng tồn tại ở nhiều cộng đồng,. Điều quan trọng là lễ này vẫn giữ được chức năng cốt lõi: giúp tang quyến bày tỏ lòng thương nhớ và hoàn tất những việc cần làm cho người đã khuất sau khi an táng.
