Xuất hành đầu năm
Còn gọi: Cúng xuất hành, Xuất hành đi xa, Hái lộc đầu năm, Mở biển, Xông biển, Lấy ngày
- Tết Nguyên đán
Văn hoá và tín ngưỡng Ghi chép phong tục.
Theo tục, xuất hành là lần ra khỏi nhà đầu tiên trong năm mới; người ta chọn ngày, giờ và hướng đi với mong ước cả năm thuận lợi, rồi thường tới chùa, đền thắp hương, xin lộc. Ở làng biển miền Trung, xuất hành đầu năm là lễ cúng thuyền, cúng bến trước chuyến biển đầu tiên.
Tóm tắt
- Làm ngày nào
- Lần ra khỏi nhà đầu tiên của năm mới, từ sau giao thừa tới mấy ngày đầu tháng Giêng, vào ngày giờ được chọn; người làm nghề biển làm lễ xuất hành cho chuyến biển đầu năm
- Cúng ai
- Theo tục là đi đón Hỷ thần, Tài thần ở hướng tốt của ngày; nơi tới thường là chùa, đền thờ Phật, Thánh; ngư dân cúng thần thuyền, thần bến, cá Ông, Bà Chúa Ngọc
- Nơi cúng
- Chùa, Đình, miếu, đền, Bến nước
Mỗi nhà, mỗi vùng có thể làm khác.
Mâm cúng
Quả
- Chuối
- Bưởi
Trầu cau
- Trầu cau
Vàng mã
- Tiền vàng (giấy tiền vàng bạc)
Cả nước
- Làm lúc nào
- Lần ra khỏi nhà đầu tiên của năm mới, tính từ lúc giao thừa: có người đi ngay sau giao thừa, có người sáng mùng Một, có người chọn mùng Hai, mùng Ba theo ngày giờ được coi là tốt
- Đặt lễ ở đâu
- Không bày mâm cúng riêng; ai đi xa thì kính báo thần linh, gia tiên ngay trong lễ giao thừa ở nhà
- Ai cúng
- Từng người hoặc cả gia đình
Miền Bắc
- Làm lúc nào
- Từ sau giao thừa và mấy ngày đầu năm
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Quả | ||
| Chuối xanh, bưởi, trầu cau, tiền vàng | Chay | Lễ mang theo khi tới chùa, đền |
Miền Trung
Dân gian
- Làm lúc nào
- Sáng mùng Một và mấy ngày đầu năm
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xôi, bánh | ||
| Hương, hoa, bánh trái, bánh tét, bánh in | Mặn | Lễ mang theo khi tới chùa |
Bắc Trung Bộ, Ngư dân, người làm nghề biển, Cẩm Xuyên, Cửa Nhượng, Cửa Sót, Dân gian
- Làm lúc nào
- Từ mùng 2 Tết, vào ngày và giờ chủ thuyền chọn; ngư dân Cửa Nhượng chỉ kiêng khởi hành ngày mùng 1
- Đặt lễ ở đâu
- Trên thuyền và ở bến
- Ai cúng
- Chủ thuyền cùng bạn thuyền
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hương, đèn, nến | ||
| Hương, vàng mã | ||
| Gạo, muối | ||
| Gạo, muối | Chay | Cúng xong rải xuống nước và khắp sàn thuyền |
| Trầu cau | ||
| Cau trầu | Chay | |
| Xôi, bánh | ||
| Cỗ xôi gà, bánh chưng | Mặn | |
| Món mặn | ||
| Sản vật đánh bắt từ biển: tôm, cá, mực | Mặn | |
Nam Trung Bộ, Ngư dân, người làm nghề biển, Bình Hải, Bình Sơn, Quảng Ngãi, Phan Rí Cửa, Lâm Đồng, Dân gian
- Làm lúc nào
- Quảng Ngãi: sáng mùng 1; Phan Rí Cửa: mồng 2 hoặc ngày được coi là tốt, lúc thủy triều lên
- Đặt lễ ở đâu
- Quảng Ngãi: chùa làng rồi dinh thờ Bà ở sát biển; Phan Rí Cửa: trên ghe ở bến
- Ai cúng
- Ngư dân, chủ ghe
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gạo, muối | ||
| Bông, bánh trái, dừa, gạo muối | Chay | Lễ cúng xuất hành trên ghe ở Phan Rí Cửa |
Miền Nam
- Làm lúc nào
- Mấy ngày đầu năm, tới rằm tháng Giêng
| Lễ vật | Chay, mặn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Quả | ||
| Trái cây: mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài | Chay | Đọc trại thành "cầu vừa đủ xài" |
| Món mặn | ||
| Món mặn | Mặn | |
Nghi thức
Dùng chung cả nước, Dân gian
- Chuẩn bịXem lịch chọn ngày và giờ hoàng đạo trong mấy ngày đầu năm
- Chuẩn bịChọn hướng theo điều mong cầu: theo tục, hướng Hỷ thần để cầu niềm vui, may mắn; hướng Tài thần để cầu tài lộc; hướng của hai vị đổi theo can của ngày
- Chuẩn bịHướng xuất hành tính theo vị trí nơi sẽ đến so với nhà, không tính theo từng đoạn đường
- Ra khỏi nhà đúng giờ đã chọn, đi về hướng đã chọn; thường tới chùa, đền thắp hương rồi mới đi chúc Tết, du xuân
- Thụ lộcSau khi lễ ở chùa, đền thì xin một cành lộc nhỏ mang về cắm ở bàn thờ (tục hái lộc)
- Người không đi xa được thì đúng giờ tốt ra khỏi nhà, đi bộ một đoạn về hướng tốt rồi quay về
Miền Bắc, Dân gian
- Xuất hành tới chùa, đền, phủ; hành lễ nghiêm trang, thường kết hợp du xuân, trẩy hội
- Thụ lộcHái lộc: sau khi lễ bẻ một cành đa, đề, si nhỏ mang về cắm ở bàn thờ
- Xin chữ ông đồ đầu năm
- Giới buôn bán tới phủ Tây Hồ (Hà Nội) cầu lộc; tới đền Bà Chúa Kho (Bắc Ninh) theo tục vay vốn đầu năm, cuối năm làm lễ tạ
Miền Trung, Dân gian
- Xuất hành tới chùa dâng hương cầu bình an, kết hợp du xuân (chùa Hương Tích ở Hà Tĩnh, đền Huyền Trân ở Huế, chùa Linh Ứng ở Đà Nẵng, phố cổ Hội An)
- Thụ lộcỞ Quảng Ngãi, chùa chuẩn bị sẵn cây lộc treo các phong bao đỏ; người đi lễ hái một bao rồi đổi lấy món lộc nhỏ
Bắc Trung Bộ, Ngư dân, người làm nghề biển, Cẩm Xuyên, Cửa Nhượng, Cửa Sót, Dân gian
- Chọn ngày đẹp đầu năm làm lễ cúng thuyền, cúng bến (lễ mở biển, còn gọi xông biển)
- Cúng xong rải muối, gạo, hương vàng xuống nước và khắp sàn thuyền
- Chọn giờ xuất bến; nhổ neo chạy ra cửa biển, thả ít lưới lấy ngày rồi quay về neo ở bến, chờ trời đẹp mới đi dài ngày
- Đầu năm còn cúng cá Ông ở miếu thờ Đức Ngư Ông (thôn Phúc Hải, xã Cẩm Nhượng)
Nam Trung Bộ, Ngư dân, người làm nghề biển, Bình Hải, Bình Sơn, Quảng Ngãi, Phan Rí Cửa, Lâm Đồng, Dân gian
- Xã Bình Hải (Quảng Ngãi): ngư dân gác phiên biển, sáng mùng 1 tới chùa Phước Thiện hái lộc, rồi đi bộ tới Dinh Bà Chúa Ngọc cầu cho chuyến biển xuất hành đầu năm
- Phan Rí Cửa: sáng sớm mang lễ lên ghe cúng xuất hành, rồi ra biển làm chuyến đầu năm; trên bờ các vựa cũng mua bán lấy ngày
Miền Nam, Dân gian
- Xuất hành tới chùa, miếu cầu bình an và cầu tài lộc, làm ăn
- Xin lộc, rút xăm, xin nước ở các chùa lớn; nhiều chùa phát lộc, có múa lân, múa rồng
- Nơi thường tới: chùa Bà Đen (Tây Ninh), chùa Ngọc Hoàng và chùa Bà Thiên Hậu (TP. Hồ Chí Minh)
Kiêng kỵ
Dùng chung cả nước, Dân gian
- Tránh hướng Hạc thần (có nơi viết Hắc thần), theo tục là hướng xấu
- Việc làmTránh mặc toàn màu đen, trắng; tránh nói lời xui, cáu gắt, tranh cãi khi ra đường đầu năm
- Thời gianTheo câu "mùng năm, mười bốn, hai ba", nhiều người tránh đi xa vào mùng 5
- Việc làmHái lộc chỉ ngắt cành nhỏ, không bẻ cành to
Miền Bắc, Dân gian
- Việc làmHái lộc chỉ ngắt cành nhỏ, không bẻ cành to
Bắc Trung Bộ, Ngư dân, người làm nghề biển, Cẩm Xuyên, Cửa Nhượng, Cửa Sót, Dân gian
- Thời gianGiờ khởi hành phải là giờ hơn, theo câu "đi hơn, về kém"
- Thời gianNgư dân Cửa Nhượng kiêng khởi hành ngày mùng 1
Phong tục
Xuất hành là ra khỏi nhà trong ngày đầu năm để đi tìm may mắn cho mình và gia đình; trước khi đi, người ta chọn ngày, giờ và phương hướng tốt, mong gặp các vị quý thần, tài thần, hỉ thần.
Sách Việt Nam phong tục (1915) ghi từ mồng hai Tết trở đi người thì chọn ngày xuất hành, người hái cành hoa về cài cửa, gọi là đi hái lộc. Tục hái lộc ở đền, chùa ngụ ý xin hưởng chút lộc của Thần, Phật; theo bài của VnExpress, miền Trung không có tục bẻ cành hái lộc.
Ở các làng biển, xuất hành đầu năm là lễ cúng thuyền, cúng bến trước chuyến biển đầu tiên, còn gọi là mở biển hay xông biển.
Chỗ các nguồn nói khác nhau
- Hướng Tài thần của ngày can Đinh: bài của Tạp chí Thị trường Tài chính Tiền tệ viết các tư liệu Hán cổ ghi chính Tây còn các thông tin của Việt Nam ghi chính Đông, và khuyên chỉ cần chọn hướng Hỷ thần; bài của Báo Pháp luật Việt Nam (Tết Quý Tỵ, mồng Một ngày Đinh Mùi) ghi Tài thần chính Tây.
- Cách chọn hướng: theo Hỷ thần, Tài thần của ngày (đa số nguồn); theo Bát môn với bốn cửa Hưu, Sinh, Khai, Cảnh là tốt (Báo Pháp luật Việt Nam); theo hướng Sinh khí, Thiên y của tuổi từng người rồi mới tới Hỷ thần, Tài thần (Tạp chí Thị trường Tài chính Tiền tệ); theo tuổi và mệnh gia chủ (một số hướng dẫn).
- Giờ: đa số nguồn dùng khung giờ can chi chẵn (giờ Tý 23 giờ tới 1 giờ); ông Nguyễn Văn Chung trong bài của Báo Pháp luật Việt Nam cho rằng phải cộng thêm 40 phút để đúng giờ cổ truyền. Cùng bài ấy dẫn lời hoà thượng Thích Bảo Nghiêm: Phật giáo quan niệm ba ngày Tết đều tốt, hướng nào tới được nơi mình định tới là hướng đẹp.
- Có bài cho rằng điều cần kiêng khi xuất hành là tâm nóng giận, hơn thua chứ không phải giờ hay hướng.
- Ngày xuất hành: Phan Kế Bính (Việt Nam phong tục, 1915) ghi từ mồng hai Tết trở đi người ta chọn ngày xuất hành, đi hái lộc; các bài báo nay tả người đi ngay sau giao thừa hay sáng mồng Một
- Bài của VnExpress viết miền Trung không có tục hái lộc đầu năm nên cây cối ở đền chùa còn nguyên lá; bài của Sài Gòn Giải Phóng tả người dân Quảng Ngãi mùng Một đi chùa hái lộc, nhưng là hái phong bao do chùa treo sẵn chứ không bẻ cành.
Hỏi đáp
Xuất hành đầu năm là gì?
Là ra khỏi nhà trong ngày đầu năm để đi tìm may mắn cho mình và gia đình: người ta chọn ngày, giờ, hướng tốt rồi thường tới chùa, đền lễ bái, hái lộc. Ở các làng biển, xuất hành đầu năm là lễ cúng thuyền, cúng bến trước chuyến biển đầu tiên.
Xuất hành đầu năm đi hướng nào?
Theo tục, người ta chọn hướng Hỷ thần để cầu vui vẻ, may mắn, hướng Tài thần để cầu tài lộc, tránh hướng Hạc thần; hướng của các vị đổi theo can của ngày nên mỗi ngày mỗi khác, và tính theo vị trí nơi sẽ đến so với nhà. Các nguồn còn nói khác nhau về cách chọn: theo Bát môn, hay theo tuổi từng người.
Xuất hành đầu năm vào ngày nào?
Có người đi ngay sau giao thừa, có người sáng mùng Một, có người chọn mùng Hai, mùng Ba theo lịch; sách Việt Nam phong tục (1915) ghi từ mồng hai Tết trở đi người ta chọn ngày xuất hành. Theo câu 'mùng năm, mười bốn, hai ba', nhiều người tránh đi xa vào mùng 5.
Lễ vật xuất hành đầu năm gồm những gì?
Người xuất hành mang lễ tới chùa, đền: ở miền Bắc lễ thường có chuối xanh, bưởi, trầu cau, tiền vàng; ở miền Trung có hương, hoa, bánh trái, bánh tét, bánh in; ở miền Nam có mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài và món mặn. Ngư dân Hà Tĩnh cúng thuyền, cúng bến với hương, vàng mã, gạo, muối, trầu cau, xôi gà, bánh chưng.
Cộng đồng và vùng
Đọc thêm về xuất hành đầu năm
Nguồn
- Chọn ngày tốt và hướng xuất hành đầu năm (baophapluat.vn)
- Độc đáo phong tục đón Xuân của người xưa (baophapluat.vn)
- Mùng 2 Tết: Xuất hành có cữ kiêng gì không? (baophapluat.vn)
- Xuất hành đầu năm (thitruongtaichinhtiente.vn)
- Xuất hành đầu năm: cách chọn ngày, giờ, hướng đi (fptshop.com.vn)
- Tết Mậu Tuất 2018: Xuất hành như thế nào (vietnamnet.vn)
- Nét đẹp của các phong tục đầu năm (vnexpress.net)
- Vì sao ngày 5, 14, 23 âm lịch bị coi là không tốt, nên tránh làm việc lớn? (tienphong.vn, Hoa Học Trò)
- Việt Nam phong tục, mục XII Tứ thời tiết lạp, Phan Kế Bính, 1915 (vi.wikisource.org)
- Nét đẹp văn hóa đi lễ chùa đầu năm của người Việt (thitruongtaichinhtiente.vn)
- Đầu xuân đi lễ, cầu lộc cầu tài (baovanhoa.vn)
- Mùng 1 Tết, người dân Quảng Ngãi đi chùa, hái lộc đầu năm (sggp.org.vn)
- Ngư dân Cẩm Xuyên làm lễ mở biển, xuất hành lấy may đầu năm (baohatinh.vn)
- Ngư dân Hà Tĩnh xông biển ngày đầu năm mới (hatinh.gov.vn)
- Mùng 1, hái lộc đầu năm với ngư dân Quảng Ngãi (sggp.org.vn)
- Ngư dân Lâm Đồng xuất hành lấy lộc đầu năm (baolamdong.vn)
Thuộc bộ dữ liệu mở Loại lễ cúng Việt Nam và Nghi thức cúng Việt Nam, giấy phép CC BY 4.0.
Xem các lễ khácGiỗ chạp, Tết, nhà cửa, làm ăn, vòng đời, lễ làng và lễ các dân tộc.Mở