Tục hái lộc đầu năm là gì và vì sao nay chuyển sang xin lộc?

Tục hái lộc đầu năm là gì?

Tục hái lộc đầu năm là phong tục người Việt xin một cành lộc non ở đình, chùa, đền, phủ trong đêm giao thừa hoặc sáng mùng 1 Tết, mang về nhà với ý nghĩa rước tài lộc, may mắn, cầu mong năm mới hanh thông, phát đạt^[1][3]. Trong Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính chép rằng từ ngày mồng hai Tết trở đi có người "hái cành hoa về cài vào cửa, gọi là đi hái lộc"^[4].

Lộc ở đây là những cành lá, cành cây tươi tốt, xanh non được hái vào thời điểm sớm nhất của năm mới^[3]. Trước đây các cụ chỉ hái một cành rất nhỏ của cây sanh, si, sung, đa, những loại cây vốn có sức sống mạnh mẽ, rồi nâng niu đem về nhà, không cho ai vì sợ mất lộc. Cành lộc ấy được treo trước hiên, cắm vào bình hoa, có nơi treo trước gian giữa hoặc cửa ra vào để trừ ma quỷ, hoặc như một cách báo rằng gia đình đã rước phước lộc về^[3].

Nguồn gốc tục hái lộc đầu năm được kể lại như thế nào?

Theo tích xưa kể lại, tục hái lộc đầu năm đã xuất hiện từ thời Vua Hùng^[3]. Chuyện kể rằng khi các con đã khôn lớn, Vua Hùng chọn ngày lành tháng tốt làm lễ tế trời đất trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh, thuộc tỉnh Phú Thọ hiện nay, để cầu trời đất phù hộ cho mưa thuận gió hòa, muôn dân no ấm. Chờ lúc sang canh, Vua cùng Hoàng hậu vào rừng hái lộc đầu xuân. Sáng sớm, khi mặt trời xuất hiện đằng Đông, Vua chia cho mỗi người con một cành lộc và dạy rằng: Non ở nhà, già đi ấp. Chẵn lên non, còn xuống biển^[3].

Các con mang cành lộc đi trấn giữ các phương, răn dạy dân làm ăn; nếu gặp điều không may, mang cành lộc còn đượm sương sớm vẩy lên trời thì thú dữ, ma tà sẽ bỏ chạy, không hại được^[3]. Trải qua mấy nghìn năm, nét đẹp này còn lưu truyền, tục xin lộc đầu xuân cầu may trong dân gian, nhất là ở khu vực thuộc Kinh đô Văn Lang xưa, đã trở thành nét văn hóa Tết quen thuộc của người Việt Nam^[3].

Câu chuyện thời Vua Hùng nói trên là truyền thuyết dân gian được báo chí ghi lại, không phải tư liệu lịch sử đã được kiểm chứng. Nghiên cứu hiện đại không coi đây là bằng chứng về niên đại hay nhân vật có thật.

Vì sao tục hái lộc đầu năm lại bị biến tướng?

Tục hái lộc vốn xuất phát từ quan niệm xuân sinh, tức mùa xuân là mùa sinh sôi, khởi đầu^[2]. Tuy nhiên, dần dần tập tục này đã biến tướng, thiếu văn minh, gây hại tới cây cối^[1]. Xưa kia các cụ chỉ hái một cành rất nhỏ, nhưng gần đây người dân đua nhau chặt cành cây to mang về nhà, thậm chí nhổ cả cây non, với suy nghĩ hái được cành lộc càng to sẽ càng may mắn^[1].

GS Ngô Đức Thịnh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và bảo tồn văn hoá tín ngưỡng Việt Nam, nhận định đây là quan niệm sai lầm, thậm chí là hành động hủy hoại môi trường, không phù hợp với tín ngưỡng. Ông cho rằng xưa kia thường là sau giao thừa hoặc trong 3 ngày Tết, nhiều người đi lên chùa xin lộc, chứ không phải biến thành chuyện tàn phá cây cối vừa thiếu văn hóa, không có tri thức và hiểu biết. Hái lộc theo nhiều cách chứ không nhất thiết phải bẻ cành, bứt cây^[1].

Nhà nghiên cứu tâm linh Nguyễn Xuân Cường, Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn văn hoá tín ngưỡng Việt Nam, cho rằng trong dân gian có truyền thuyết là những linh hồn trẻ nhỏ và oan hồn không thể siêu thoát thường vất vưởng, tá túc vào cây cối. Vì vậy không nên hái cành lộc, nhất là ở những nơi linh thiêng vào ngày Tết^[1].

TS Trần Hữu Sơn, Phó Chủ tịch Thường trực hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam, cho rằng người Việt quan niệm vào thời khắc giao thừa, hoặc mùng 1 Tết, mọi người sẽ đi lễ cầu may cho năm mới và ai cũng muốn có lộc để đem về. Nhất là các chồi xanh tượng trưng cho sức sống, sự sinh sôi, tài lộc. Tuy nhiên, sau mỗi đêm giao thừa, nhiều người lại đau xót chứng kiến cảnh cây cối tại các di tích tan hoang vì bị bẻ cành. Ông cho rằng cần phải tuyên truyền và giáo dục cho lớp trẻ không bẻ lộc nữa, để gìn giữ phong tục truyền thống, vừa không làm ảnh hưởng đến cảnh quan^[1].

Ngày nay người ta chuyển sang xin lộc, mua muối, mua mía như thế nào?

Nhà nghiên cứu văn hoá Ngô Hương Giang cho rằng điều cốt lõi của các nghi thức này không nằm ở hình thức mà ở sự thành tâm và hiểu đúng ý nghĩa biểu tượng^[2]. Đi chùa đầu năm là nét sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng phổ biến. Theo bài trên báo Tiền Phong, nhiều tài liệu về phong tục Tết nhấn mạnh tinh thần kính Phật, trọng lễ, lấy sự thanh tịnh làm đầu. Đi chùa không phải để mặc cả với thần linh, càng không nên mang tâm lý cầu lợi ích vật chất quá mức^[2].

Nhiều người đi lễ đầu năm, thậm chí ngay sau Giao thừa để xin lộc sớm, cầu một năm bình an. Theo nhà nghiên cứu Ngô Hương Giang, khi đi chùa đầu năm, người dân cần lưu ý: ăn mặc lịch sự, kín đáo, phù hợp không gian tôn nghiêm; giữ thái độ trang nghiêm, nói năng nhỏ nhẹ; không chen lấn, xô đẩy nơi đông người; không đặt tiền lẻ bừa bãi lên ban thờ, tượng Phật; nội dung cầu nguyện nên hướng đến bình an, sức khỏe, trí tuệ^[2].

Tư tưởng kính nhi viễn chi của Nho gia (câu trong Luận ngữ, thiên Ung dã), nghĩa là kính trọng và giữ khoảng cách đúng mực với thần linh, cũng phản ánh tinh thần ứng xử văn minh nơi thờ tự. Sự thành tâm không thể đo bằng số tiền công đức, mà bằng thái độ ứng xử và đời sống thiện lành sau đó^[2].

Về hái lộc, nhà nghiên cứu Ngô Hương Giang cho rằng lộc mang ý nghĩa biểu trưng, không phải hành động bẻ cành lớn hay làm tổn hại cây cối nơi cửa chùa. Nhiều chùa hiện nay đã chuẩn bị sẵn cành lộc tượng trưng phát cho Phật tử để hạn chế tình trạng bẻ cây tùy tiện. Quan trọng hơn cả, lộc nên được hiểu là lộc trong tâm, sự thiện lành, tích cực và khởi đầu mới. Nếu hành vi hái lộc gây phản cảm, phá hoại cảnh quan, thì đã đi ngược lại tinh thần hướng thiện của ngày đầu năm^[2].

Về tục mua muối, mua lửa, dân gian có câu Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi^[2]. Đây là tập tục mang đậm màu sắc tâm linh bên cạnh mâm cỗ gia tiên và phong tục chúc Tết^[2]. Theo bài báo, nhà nghiên cứu Ngô Hương Giang cho biết mua muối đầu năm là biểu tượng cho sự bền chặt trong gia đình, còn tục mua lửa mang ý cầu mong ấm áp, thịnh vượng^[2]. Bài trên VTC News thì gợi ý lộc xuân có thể là vài quả khế, cây mía, cành vàng lá ngọc hoặc một chậu cây nhỏ mua về nhà trong ngày đầu năm, không nhất thiết phải bẻ cành^[3].

Các cách hiểu khác nhau về lộc và việc xin lộc ra sao?

Có ít nhất ba cách hiểu khác nhau cùng tồn tại trong đời sống đương đại, và các nhà nghiên cứu không hoàn toàn thống nhất về việc nên nhìn nhận tập tục này thế nào.

• Cách hiểu thứ nhất, phổ biến trong dân gian, coi lộc là cành lá tươi tốt hái được từ nơi linh thiêng. Hái lộc ở nơi đền chùa linh thiêng mang ngụ ý xin được hưởng chút lộc của Thần, Phật ban cho để cả năm thuận lợi, phát tài phát lộc^[3].
• Cách hiểu thứ hai, của các nhà nghiên cứu văn hóa như GS Ngô Đức Thịnh và nhà nghiên cứu Ngô Hương Giang, cho rằng lộc mang ý nghĩa biểu trưng, không phải hành động bẻ cành lớn hay làm tổn hại cây cối nơi cửa chùa^[1][2]. Theo họ, lộc nên được hiểu là lộc trong tâm, sự thiện lành, tích cực và khởi đầu mới^[2].
• Cách hiểu thứ ba, gắn với tín ngưỡng dân gian về cây cối, cho rằng không nên hái cành lộc, nhất là ở những nơi linh thiêng vào ngày Tết, vì có truyền thuyết về những linh hồn trẻ nhỏ và oan hồn không thể siêu thoát thường vất vưởng, tá túc vào cây cối^[1].

Ba cách hiểu này không loại trừ nhau hoàn toàn, nhưng nhấn mạnh những khía cạnh khác nhau: một bên nhấn mạnh biểu tượng vật chất, một bên nhấn mạnh nội tâm và ứng xử, một bên nhấn mạnh kiêng kỵ tâm linh. Người đọc có thể chọn cách phù hợp với niềm tin của mình, miễn là không gây hại cho cây cối và cảnh quan.

Bảng tóm tắt các hình thức cầu lộc đầu năm

Vì sao nên chuyển từ bẻ cành sang xin lộc và mua lễ vật?

Việc chuyển từ bẻ cành sang xin lộc và mua lễ vật xuất phát từ ba lý do chính.

Thứ nhất, bảo vệ cây cối và cảnh quan di tích. Sau mỗi đêm giao thừa, nhiều người lại đau xót chứng kiến cảnh cây cối tại các di tích tan hoang vì bị bẻ cành^[1]. GS Ngô Đức Thịnh gọi hành động chặt cành cây to mang về nhà là hủy hoại môi trường, không phù hợp với tín ngưỡng^[1].

Thứ hai, giữ đúng tinh thần của phong tục. Lộc mang ý nghĩa biểu trưng, không phải hành động bẻ cành lớn hay làm tổn hại cây cối nơi cửa chùa^[2]. Khi hành vi hái lộc gây phản cảm, phá hoại cảnh quan, thì đã đi ngược lại tinh thần hướng thiện của ngày đầu năm^[2].

Thứ ba, phù hợp với không gian tôn nghiêm. Đi chùa không phải để mặc cả với thần linh, càng không nên mang tâm lý cầu lợi ích vật chất quá mức^[2]. Sự thành tâm không thể đo bằng số tiền công đức, mà bằng thái độ ứng xử và đời sống thiện lành sau đó^[2].

TS Trần Hữu Sơn cho rằng cần phải tuyên truyền và giáo dục cho lớp trẻ không bẻ lộc nữa, để gìn giữ phong tục truyền thống, vừa không làm ảnh hưởng đến cảnh quan^[1].

Gợi ý của Nhật Nguyệt: giữ lộc trong tâm thay vì bẻ cành

Gợi ý của Nhật Nguyệt: Nếu bạn muốn giữ phong tục hái lộc đầu năm, có thể chọn một trong các cách sau.

• Xin lộc tại chùa, đền bằng cách thắp hương, cầu nguyện bình an, sức khỏe, trí tuệ, thay vì bẻ cành cây^[2].
• Nhận cành lộc tượng trưng do nhà chùa phát, nếu nơi đó có chuẩn bị sẵn^[2].
• Mua muối, mua mía, hoặc các lễ vật khác về nhà để cầu may, vừa giữ được ý nghĩa tâm linh vừa không làm hại cây cối^[2][3].
• Nếu vẫn muốn hái một cành lộc nhỏ, hãy chọn cành nhỏ của cây sanh, si, sung, đa như các cụ xưa, và chỉ hái ở nơi cho phép, tránh chặt cành lớn hay nhổ cây non^[1][3].

Dù chọn cách nào, điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm và thái độ ứng xử văn minh nơi thờ tự^[2].