Câu trả lời ngắn: có một nghiên cứu báo có, nhưng các lần lặp lại không xác nhận
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnNếu bạn từng nghe rằng "mang bùa may mắn giúp bạn làm tốt hơn", thông tin đó xuất phát từ một nghiên cứu năm 2010 của Lysann Damisch và cộng sự, báo cáo rằng việc kích hoạt niềm tin may mắn giúp cải thiện thành tích ở một số nhiệm vụ. Tuy nhiên, khi các nhà nghiên cứu khác lặp lại thí nghiệm với mẫu lớn hơn, họ không tìm thấy hiệu ứng tương tự. Đây không phải là câu chuyện về việc bùa may mắn "có thiêng" hay không, mà là về cách khoa học kiểm tra một tuyên bố: một kết quả đơn lẻ, dù hấp dẫn, vẫn cần được lặp lại trước khi tin.
Bài viết này sẽ đi qua thí nghiệm gốc, lần lặp lại thất bại, bối cảnh rộng hơn của cuộc khủng hoảng lặp lại trong tâm lý học, và một vài gợi ý thực tế cho người dùng vật phẩm may mắn.
Thí nghiệm "quả bóng golf may mắn" của Damisch năm 2010
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnNăm 2010, Lysann Damisch và cộng sự công bố một loạt thí nghiệm trên tạp chí Psychological Science, trong đó họ kích hoạt niềm tin may mắn ở người tham gia bằng những cách rất đơn giản, chẳng hạn như nói với họ rằng "quả bóng này là bóng may mắn" trước khi họ chơi golf. Kết quả được báo cáo cho thấy nhóm được cho là có bóng may mắn đánh bóng vào lỗ nhiều hơn nhóm đối chứng.
Cơ chế được nhóm tác giả đề xuất là niềm tin may mắn làm tăng cảm giác tự tin và kiểm soát, từ đó cải thiện hiệu suất. Đây là một giả thuyết hợp lý: nếu bạn tin mình đang có lợi thế, bạn có thể nỗ lực hơn, tập trung hơn, hoặc bớt lo lắng hơn. Điều đáng chú ý là hiệu ứng này, nếu có, không đến từ bản thân vật thể mà từ trạng thái tâm lý mà vật thể gợi ra.
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnTuy nhiên, đây là một kết quả được báo cáo trong một nghiên cứu duy nhất. Theo phân tầng mức chứng cứ, đây là mức B: có người đề xuất và có dữ liệu ban đầu, nhưng chưa được lặp lại độc lập. Nói cách khác, kết quả này cần được kiểm tra lại trước khi coi là vững chắc.
Lần lặp lại của Calin-Jageman và Caldwell năm 2014
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnNăm 2014, Robert J. Calin-Jageman và Tracy L. Caldwell công bố một nghiên cứu lặp lại trên tạp chí Social Psychology. Họ thực hiện thí nghiệm với mẫu lớn hơn nhiều so với nghiên cứu gốc, và kết quả cho thấy nhóm được cho bóng may mắn đánh bóng không khác gì nhóm đối chứng. Nói cách khác, hiệu ứng mà Damisch báo cáo năm 2010 đã không xuất hiện trong lần lặp lại này.
Đây là một kết quả quan trọng vì nó đến từ một nhóm nghiên cứu độc lập, với quy trình được thiết kế để kiểm tra chính xác hiệu ứng đã báo cáo. Khi một hiệu ứng không lặp lại được, ta cần thận trọng: có thể hiệu ứng ban đầu là một kết quả ngẫu nhiên, hoặc có thể nó chỉ đúng trong những điều kiện rất cụ thể mà lần lặp lại không tái tạo được. Dù lý do là gì, kết luận thực tế là: chưa có bằng chứng vững chắc rằng mang bùa may mắn cải thiện thành tích.
Vì sao nhiều hiệu ứng tâm lý hấp dẫn không đứng được khi lặp lại?
Hiện tượng này không chỉ xảy ra với bùa may mắn. Từ khoảng năm 2015 trở đi, nhiều lĩnh vực tâm lý học đã trải qua cái thường được gọi là "khủng hoảng lặp lại": một loạt thí nghiệm nổi tiếng, được trích dẫn nhiều, không tái tạo được khi các nhóm khác thực hiện lại với mẫu lớn hơn và quy trình chặt chẽ hơn.
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnMichiel van Elk và Paul Lodder công bố năm 2018 trên tạp chí Collabra: Psychology một loạt bảy thí nghiệm kiểm tra mối liên hệ giữa cảm giác kiểm soát và nhận thức về các mẫu hình, bao gồm cả niềm tin vào may mắn. Kết quả không cho thấy tác động đáng kể, và phân tích gộp cho thấy có dấu hiệu thiên lệch xuất bản: các nghiên cứu có kết quả dương tính dễ được công bố hơn, trong khi các nghiên cứu không tìm thấy gì thường bị bỏ trong ngăn kéo.
Điều này giải thích vì sao một hiệu ứng có vẻ hấp dẫn lại có thể không tồn tại trong thực tế. Khi chỉ những kết quả "đẹp" được công bố, bức tranh tổng thể bị bóp méo: ta thấy nhiều bằng chứng ủng hộ hơn thực tế. Các lần lặp lại thất bại, khi được thực hiện và công bố, giúp điều chỉnh lại bức tranh đó.
Phân biệt mê tín tích cực và tiêu cực: một điểm cần lưu ý
Richard Wiseman và Caroline Watt công bố năm 2004 trên tạp chí Personality and Individual Differences một nghiên cứu về cách đo lường mê tín. Họ chỉ ra rằng hầu hết các thang đo trước đó chỉ tập trung vào mê tín tiêu cực, chẳng hạn như sợ đi dưới thang hoặc sợ con số 13, mà bỏ qua mê tín tích cực như mang bùa may mắn hay gõ gỗ để tránh xui.
Wiseman và Watt thực hiện hai nghiên cứu: một trên 4.339 người qua internet và một trên 116 người qua thư. Kết quả cho thấy mê tín tích cực và tiêu cực có tương quan khác nhau với các đặc điểm tâm lý như giới tính và mức độ hài lòng với cuộc sống. Điều này gợi ý rằng hai loại mê tín có thể phục vụ những chức năng tâm lý khác nhau, và việc gộp chung chúng vào một thang đo có thể che khuất sự khác biệt quan trọng.
Đối với câu hỏi của bài viết này, điểm cần rút ra là: khi nói về "bùa may mắn", ta đang nói về một dạng mê tín tích cực, và nó có thể vận hành theo cách khác với nỗi sợ xui rủi. Việc đo lường riêng biệt là cần thiết để hiểu đúng hiện tượng.
Bảng tổng hợp các nghiên cứu chính
| Nghiên cứu | Năm | Phạm vi dữ liệu | Kết quả chính |
|---|---|---|---|
| Damisch và cộng sự | 2010 | Người tham gia tại Đức, thí nghiệm golf | Báo cáo rằng bóng may mắn cải thiện thành tích |
| Calin-Jageman và Caldwell | 2014 | Mẫu lớn hơn, lặp lại thí nghiệm golf | Không tìm thấy khác biệt giữa nhóm có bóng may mắn và nhóm đối chứng |
| van Elk và Lodder | 2018 | Bảy thí nghiệm, kiểm tra tác động của cảm giác kiểm soát lên nhận thức mẫu hình | Không thấy tác động đáng kể; phân tích gộp cho thấy thiên lệch xuất bản |
| Wiseman và Watt | 2004 | 4.339 người (nghiên cứu 1) và 116 người (nghiên cứu 2) | Mê tín tích cực và tiêu cực cần được đo riêng |
Gợi ý của Nhật Nguyệt: giá trị kỷ niệm và thẩm mỹ là có thật, lời hứa tăng may mắn thì chưa có bằng chứng
Nếu bạn đang cân nhắc mua một viên đá phong thủy hay một vật phẩm may mắn, có một vài điều đáng để phân biệt rõ. Giá trị thẩm mỹ của một viên đá đẹp là có thật: nó có thể làm bạn thấy dễ chịu khi nhìn, và cảm giác dễ chịu đó là một trải nghiệm tâm lý hợp lệ. Giá trị kỷ niệm cũng vậy: một vật gắn với ký ức hoặc người thân có thể mang ý nghĩa tinh thần quan trọng, và điều đó không cần khoa học chứng minh để có ý nghĩa với bạn.
Điều chưa có bằng chứng vững chắc là lời hứa rằng vật phẩm sẽ cải thiện thành tích, may mắn, hay vận mệnh của bạn. Các nghiên cứu hiện có cho thấy hiệu ứng từng được báo cáo không lặp lại được, và các thí nghiệm rộng hơn về niềm tin may mắn cũng không tìm thấy tác động đáng kể. Nếu bạn chọn mang một vật phẩm vì nó đẹp, vì nó gợi kỷ niệm, hoặc vì nó giúp bạn cảm thấy tự tin hơn, đó là lựa chọn cá nhân hoàn toàn hợp lý. Chỉ cần phân biệt giữa "tôi thích nó" và "nó chắc chắn sẽ thay đổi kết quả".
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnMột điểm cần nói rõ: chưa có nghiên cứu nào được thực hiện trên người Việt Nam về tác động của vật phẩm phong thủy bán tại Việt Nam lên thành tích hay may mắn. Các kết quả hiện có đến từ các nước khác, chủ yếu là phương Tây, và không nên tự động suy ra cho bối cảnh Việt Nam khi chưa có dữ liệu tại đây.
Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về cách chọn đá phong thủy theo quan niệm truyền thống, bạn có thể đọc bài Đá phong thủy là gì? Cách chọn đá hợp mệnh và hợp tuổi. Bài đó trình bày các quan niệm về hợp mệnh, hợp tuổi theo ngũ hành, còn bài này tập trung vào câu hỏi khoa học: liệu mang vật may mắn có thực sự cải thiện thành tích không.
Kết luận: một nghiên cứu đơn lẻ chưa đủ
Câu chuyện về bùa may mắn và thành tích là một ví dụ rõ ràng cho một nguyên tắc quan trọng trong khoa học: một kết quả đơn lẻ, dù được công bố trên tạp chí uy tín và dù hấp dẫn đến đâu, vẫn chưa đủ để kết luận. Khoa học tiến bộ qua việc lặp lại, kiểm tra chéo, và công bố cả những kết quả thất bại. Khi một hiệu ứng không lặp lại được, đó không phải là thất bại của khoa học mà là cách khoa học tự điều chỉnh.
Đối với người dùng vật phẩm may mắn, điều này không có nghĩa là bạn nên từ bỏ chúng. Nó chỉ có nghĩa là: hãy tỉnh táo về những gì chúng có thể và không thể làm. Một viên đá đẹp có thể làm bạn vui. Một vật kỷ niệm có thể gợi nhớ người thân. Nhưng nếu ai đó hứa rằng nó sẽ đảm bảo may mắn hay thành công, thì lời hứa đó chưa có bằng chứng khoa học vững chắc đứng sau.
