TL;DR: Cúng giao thừa (lễ trừ tịch) làm vào giờ chính Tý, gồm hai phần: cúng thần linh ngoài trời để tiễn thần năm cũ, đón thần năm mới, rồi cúng gia tiên trong nhà. Nhiều nhà miền Nam có sẵn bàn thờ Thông Thiên trước sân; mâm cúng miền Nam thường có bánh tét, thịt kho tàu, canh khổ qua, mứt gừng, dưa hấu, còn mâm miền Bắc có bánh chưng, gà luộc, xôi gấc, nem rán. Không có bản chuẩn duy nhất.
Cúng giao thừa là gì và vì sao có hai bàn cúng?
Cúng giao thừa, còn gọi là lễ trừ tịch, làm vào thời khắc chuyển từ năm cũ sang năm mới. TS. Đinh Đức Tiến (Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết lễ thường làm vào giờ chính Tý, tức đúng 0 giờ, lúc đêm 30 tháng Chạp (năm đủ) hoặc 29 tháng Chạp (năm thiếu) chuyển sang mùng 1 Tết[3]. Lễ khép lại năm cũ, đón năm mới, cũng là lúc tưởng nhớ công đức cha ông và mời tổ tiên về nhà ăn Tết cùng con cháu[2].
Theo TS. Đinh Đức Tiến, ngoài bàn thờ gia tiên trong nhà, các gia đình còn lập bàn thờ ngoài sân để cúng Trừ tịch, được xem là "tống cựu nghinh tân", tiễn đưa các vị thần năm cũ và nghinh đón các vị thần mới, đồng thời xin thần linh phù hộ cho gia đình một năm mới bình an, hạnh phúc[3].
Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính ghi: "Nửa đêm hôm ba mươi rạng ngày mồng một, ở thành phố nhà nào cũng bày hương án ra giữa sân để cúng giao thừa. Ở thôn quê thì các xóm tế giao thừa tại nơi điếm sở, trống đánh, pháo đốt ầm ầm. Tục ta tin rằng mỗi năm có một ông Hành-khiển, coi việc nhân gian, hết năm thì thần nọ bàn giao công việc cho thần kia, cho nên cúng tế để tiễn đưa ông cũ mà đón ông mới"[6].
Miền Nam cúng giao thừa khác miền Bắc ở những điểm nào?
Theo TS. Dương Hoàng Lộc (Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Tôn giáo - Đạo đức, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM), mâm cúng giao thừa của người miền Nam và miền Bắc thường không giống nhau. Có gia đình chuẩn bị theo đúng "chuẩn truyền thống" vùng miền, nhưng cũng có nhà linh hoạt, sẵn món gì cúng món đó, miễn giữ trọn lòng thành[1].
Cũng bài báo ấy ghi người miền Bắc thường không cúng tất niên rầm rộ như miền Nam mà tập trung nghi thức vào đúng thời khắc giao thừa[1]. Ở lễ ngoài trời, chỗ khác là nhiều nhà miền Nam có sẵn bàn thờ Thông Thiên trước sân.
Bàn Thiên ngoài trời ở miền Nam
Ở nhiều nhà miền quê Nam Bộ, bàn Thiên (bàn thờ Thông Thiên, bàn thờ ông Thiên) là một bàn thờ nhỏ giữa sân hay trước cửa cái, thắp hương quanh năm; đêm giao thừa, chủ nhà ra đó khấn trước.
Về lễ vật mâm ngoài trời, nghệ nhân ẩm thực Phạm Thị Ánh Tuyết (Hà Nội) gợi ý bánh, mứt, xôi gấc, hoa quả, nhang đèn, trầu cau, rượu[3]; một bài khác kể trầu, cau, rượu, trà, tiền vàng và hoa[2]. Bà Ánh Tuyết cho rằng đêm giao thừa gia chủ nên cúng thần linh ngoài trời trước, sau đó mới cúng gia tiên trong nhà[3].
Mâm cúng trong nhà ở miền Bắc
Theo bài báo Thanh Niên, mâm cúng giao thừa ở miền Bắc thường có bánh chưng, xôi gấc, gà luộc, chả giò (nem rán), canh, trà bánh và mâm ngũ quả; gà luộc ngậm hoa hồng hay hoa cúc là điểm nhấn trên bàn thờ[1]. Cỗ sáng mồng một Tết thì Phan Kế Bính tả: cỗ cúng gia tiên, Thổ công, Táo quân, Nghệ sư to nhỏ thế nào cũng được, nhưng phải có bánh chưng, cá kho, giò, chả, dưa hành, thịt bò mới ra cỗ ngày Tết[6].
Theo TS. Lưu Huyền Trang (Học viện Báo chí và Tuyên truyền), mâm cúng giao thừa không cần "mâm cao cỗ đầy", quan trọng là toát lên tính biểu trưng và sự tinh khiết, đồng thời thể hiện lòng thành của gia chủ. Về nguyên tắc, mâm cúng cần đảm bảo ba yếu tố: tính thiêng (hương, hoa, đèn, nước, rượu), tính no đủ - sung túc (xôi, gà, bánh chưng/bánh tét) và tính thanh sạch - tươi mới[4].
Mâm cúng trong nhà ở miền Nam
Bài báo Thanh Niên kể mâm cúng giao thừa của người miền Nam thường có đòn bánh tét, hũ mứt gừng, trái dưa hấu vỏ xanh ruột đỏ và nồi thịt kho tàu. Thịt kho tàu với miếng thịt vuông, trứng tròn gợi chuyện "vuông - tròn"; canh khổ qua là "khổ đã qua"; bánh tét, cách gọi chệch của "bánh tết", tượng trưng cho sự sung túc, đủ đầy[1].
Bảng so sánh mâm cúng giao thừa hai miền
| Yếu tố | Miền Bắc | Miền Nam |
|---|---|---|
| Chỗ cúng ngoài trời | Hương án bày giữa sân cho đêm giao thừa | Nhiều nhà miền quê có sẵn bàn thờ Thông Thiên trước sân |
| Bánh | Bánh chưng | Bánh tét |
| Món mặn | Gà luộc, chả giò (nem rán), canh | Thịt kho tàu, canh khổ qua |
| Món khác | Xôi gấc, trà bánh, mâm ngũ quả | Mứt gừng, dưa hấu |
| Giờ cúng | Giờ chính Tý (0 giờ); nhiều nhà cúng từ 23 giờ tới 1 giờ | Như miền Bắc |
| Thứ tự | Ngoài trời trước, trong nhà sau | Ngoài trời trước, trong nhà sau |
Món ăn trong bảng theo bài báo Thanh Niên[1]; giờ cúng theo TS. Đinh Đức Tiến[3] và bài hướng dẫn cúng giao thừa năm 2026[4]; hương án giữa sân theo Phan Kế Bính[6]. Đây là nét phổ biến, không phải quy định; nhiều nhà kết hợp hay đổi theo điều kiện.
Vì sao miền Nam lại chú trọng bàn Thiên ngoài trời?
Ở nhiều nhà miền Nam, bàn thờ Thông Thiên là chỗ thờ ông Thiên (ông Trời) đặt trước sân quanh năm, không chỉ dựng cho đêm giao thừa; có nơi gọi là bàn thờ Thiên quan. Vì bàn thờ đã có sẵn, lễ ngoài trời đêm giao thừa gắn với chỗ thờ ấy. Ở miền Bắc, lễ ngoài trời cũng có, như hương án giữa sân mà Phan Kế Bính tả, nhưng hương án chỉ bày cho đêm giao thừa.
Đây là xu hướng chung, không phải ranh giới tuyệt đối: nhiều nhà miền Bắc cũng có bàn thờ ngoài trời, nhiều nhà miền Nam đặt nặng mâm trong nhà.
Cách sắm lễ và thứ tự cúng giao thừa đúng cách như thế nào?
Theo hướng dẫn chung, lễ cúng giao thừa thường được thực hiện theo trình tự sau:
- Chuẩn bị lễ vật: hương, hoa, đèn nến, trầu cau, trà rượu, mâm ngũ quả; món mặn tùy miền: miền Bắc có gà luộc, bánh chưng, xôi gấc; miền Nam có thịt kho tàu, bánh tét, canh khổ qua[1].
- Cúng ngoài trời: bày lễ ở bàn ngoài sân, thắp hương khấn thần linh, tiễn thần năm cũ, đón thần năm mới[3].
- Cúng trong nhà: cúng ngoài trời xong, gia chủ vào nhà thắp hương trên bàn thờ gia tiên, mời tổ tiên về ăn Tết. Mâm cỗ mặn trong nhà theo gợi ý của nghệ nhân Ánh Tuyết gồm bánh chưng, gà luộc, giò, thịt đông, xôi gấc[3].
- Đọc văn khấn: khấn thần linh ở ngoài trời, khấn gia tiên trong nhà; văn khấn có nhiều dị bản.
Với Tết Bính Ngọ 2026, một bài hướng dẫn trên báo ghi giờ cúng là giờ Tý, từ 23 giờ ngày 29 Tết (16/2/2026) tới 1 giờ mùng 1 Tết (17/2/2026)[4].
Những điểm cần lưu ý và tranh luận
Niềm tin về ông Hành khiển mà Phan Kế Bính ghi vẫn còn trong văn khấn ngày nay: bài khấn ngoài trời đăng trên VietnamNet kính lạy ngài cựu niên Ngô Vương Hành Khiển và ngài tân niên Tấn Vương Hành Khiển, tức vị thần năm cũ và vị thần năm mới[5]. Bài khấn trong nhà của cùng bài kính lạy chư Phật, Hoàng thiên Hậu thổ, Thành hoàng, Ngũ phương, Ngũ đế, gia thần, Thổ địa rồi mới tới tổ tiên[5]. Văn khấn có nhiều dị bản; mỗi nhà có thể dùng bài khấn quen của dòng họ.
Ở đô thị, nhiều gia đình không có không gian ngoài trời. TS. Đinh Đức Tiến cho biết ngày nay, đặc biệt ở các đô thị, do không gian sinh sống chật hẹp, nhiều gia đình không đủ điều kiện cúng giao thừa ngoài trời thì có thể cúng ở trong nhà[3].
