Sự tích bánh chưng bánh giầy và Lang Liêu: truyện kể đời Hùng Vương

Sự tích bánh chưng bánh giầy là gì?

Sự tích bánh chưng bánh giầy là một truyền thuyết thuộc kho tàng truyện kể đời Hùng Vương, giải thích vì sao người Việt gói bánh chưng, giã bánh giầy để dâng cúng tổ tiên mỗi dịp Tết. Truyện kể về Lang Liêu, một hoàng tử đời Hùng Vương thứ sáu, nhờ hai thứ bánh làm từ gạo nếp mà được vua cha truyền ngôi. Đây là truyền thuyết, không phải sự kiện lịch sử có chứng cứ xác thực; nghiên cứu hiện đại xem đây là sản phẩm của trí tưởng tượng dân gian nhằm lý giải một phong tục đã có từ lâu. Truyền thuyết này được chép trong Lĩnh Nam chích quái, tập truyện chữ Hán do Vũ Quỳnh và Kiều Phú hiệu chỉnh cuối thế kỷ 15, dưới tên Chưng bính truyện^[4]; các nhà nghiên cứu văn học cũng nhắc tới nó như một trong những huyền tích về tục gói bánh chưng bánh giầy của cư dân nông nghiệp lúa nước^[1].

Cần phân biệt hai tầng: truyện kể (truyền thuyết dân gian) và phong tục (tục gói bánh chưng bánh giầy ngày Tết, có thật trong đời sống). Truyện kể giải thích phong tục, nhưng không phải bằng chứng lịch sử cho sự kiện đời Hùng Vương thứ sáu. Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (1915) ghi nhận bánh chưng, bánh giầy là hai thứ bánh quan trọng bậc nhất trong việc tế tự và việc hiếu hỉ của người Việt đầu thế kỷ 20^[2].

Lang Liêu là ai trong truyện kể?

Theo Lĩnh Nam chích quái, sau khi phá xong giặc Ân, Hùng Vương muốn truyền ngôi, bèn họp hai mươi hai quan lang, công tử lại và bảo: ai tìm được của ngon vật lạ để cuối năm dâng cúng tiên vương cho trọn đạo hiếu thì sẽ được truyền ngôi. Các con đua nhau tìm của quý trên rừng dưới biển. Riêng người con thứ mười tám là Lang Liêu, mẹ vốn hàn vi và đã mất sớm, ít người giúp đỡ, khó bề lo liệu^[4]. Bản chữ Hán không nói đó là đời Hùng Vương thứ mấy; các bản kể phổ thông ngày nay ghi là Hùng Vương thứ sáu.

Đêm ấy Lang Liêu mộng thấy thần nhân bảo: vật trong trời đất không gì quý bằng gạo, hãy lấy gạo nếp làm bánh, cái vuông cái tròn để tượng hình trời đất, lấy lá bọc ngoài, trong để mỹ vị, ngụ công ơn cha mẹ sinh thành. Ông chọn gạo nếp trắng tinh, lấy lá xanh gói thành hình vuông, đặt mỹ vị vào giữa, nấu chín, gọi là bánh chưng; lại đồ gạo nếp, giã nhuyễn, nặn hình tròn, gọi là bánh giầy. Tới kỳ, vua nếm thấy ngon hơn mọi thứ các con khác dâng, hỏi thì Lang Liêu kể lại giấc mộng; vua cho Lang Liêu đứng đầu rồi truyền ngôi^[4].

Vì sao bánh chưng hình vuông, bánh giầy hình tròn?

Bánh chưng hình vuông tượng trưng cho đất, bánh giầy hình tròn tượng trưng cho trời, theo cách giải thích trong truyện kể. Đây là cách diễn giải của truyền thuyết, không phải quy tắc bắt buộc trong mọi thời kỳ. Trong bản Lĩnh Nam chích quái, lời thần còn nói lá bọc ngoài, mỹ vị để trong là để ngụ công cha mẹ sinh thành^[4]. Trong dân gian, người ta vẫn truyền nhau rằng bánh chưng vuông là đất, bánh giầy tròn là trời, hai thứ bánh là biểu tượng của trời đất hòa hợp.

Sự tích này được ghi lại trong những sách nào?

Truyền thuyết bánh chưng bánh giầy được chép trong Lĩnh Nam chích quái, ở truyện Chưng bính truyện^[4]. Sách phong tục và tản văn thế kỷ 20 thì ghi lại việc dùng hai thứ bánh này trong đời sống. Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (1915) ghi rõ bánh chưng, bánh giầy là hai thứ bánh quan trọng nhất trong việc tế tự và việc hiếu hỉ, được dùng để biếu trong các dịp tuần tiết, giỗ chạp^[2]. Sách Hà Nội băm sáu phố phường của Thạch Lam (1943) cũng nhắc đến bánh giầy tròn của Quán Gánh như một thứ quà đặc biệt của từng vùng^[3].

Tuy nhiên, cần lưu ý: các sách này chỉ chứng minh rằng tục gói bánh chưng bánh giầy đã tồn tại và được ghi nhận trong đời sống người Việt, không chứng minh truyền thuyết Lang Liêu là sự kiện lịch sử. Nghiên cứu văn học hiện đại xem các huyền tích về tục gói bánh chưng bánh giầy là sản phẩm của văn hóa dân gian, phản ánh cái Tết của cư dân nông nghiệp lúa nước từ thời Hùng Vương^[1].

Bảng đối chiếu các dị bản và cách hiểu

Vì sao bánh chưng bánh giầy gắn với ngày Tết?

Bánh chưng bánh giầy gắn với ngày Tết vì chúng là lễ vật dâng cúng tổ tiên, thể hiện lòng hiếu thảo và sự biết ơn nguồn cội. Trong tâm thức người Việt, Tết là dịp sum vầy, tưởng nhớ tổ tiên, và bánh chưng bánh giầy là hai thứ bánh không thể thiếu trên bàn thờ. Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (1915) ghi nhận bánh chưng, bánh giầy được dùng trong các dịp tuần tiết, giỗ chạp, và cả trong lễ cưới^[2]. Nghiên cứu văn học về Tết trong văn học Việt Nam sau 1986 cũng điểm nhiều tản văn viết về nồi bánh chưng và việc gói bánh ngày Tết^[1].

Các dị bản và chi tiết khác nhau

So bản chữ Hán trong Lĩnh Nam chích quái với các bản kể phổ thông ngày nay thì có mấy chỗ khác. Bản chữ Hán không nói đời Hùng Vương thứ mấy, không kể tên nhân bánh hay tên lá gói, và nói lễ vật là để cuối năm dâng cúng tiên vương; các bản kể phổ thông thường thêm đậu xanh, thịt lợn, lá dong và đặt truyện vào đời Hùng Vương thứ sáu. Cuối truyện, bản chữ Hán còn chép sau khi Lang Liêu nối ngôi, hai mươi mốt anh em chia nhau giữ các nơi làm phên giậu^[4].

Điểm chung của các dị bản là: Lang Liêu dùng gạo nếp làm hai thứ bánh, dâng lên vua cha, được truyền ngôi. Điểm chung này cho thấy cốt lõi của truyện kể là đề cao nghề nông và lòng hiếu thảo, chứ không phải tranh giành ngôi báu bằng vũ lực. Đây là một nét đẹp trong văn hóa Việt Nam: người nối ngôi không phải người mạnh nhất, mà là người hiểu được giá trị của hạt gạo, của đất trời.

Gợi ý của Nhật Nguyệt

Gợi ý của Nhật Nguyệt: khi tìm hiểu sự tích bánh chưng bánh giầy, nên đọc truyện kể như một truyền thuyết dân gian, không phải như sử liệu. Truyền thuyết giải thích phong tục, còn phong tục có thật trong đời sống. Việc gói bánh chưng, giã bánh giầy ngày Tết là một cách giữ gìn nét đẹp văn hóa, không phải là hành động bắt buộc để được phù hộ hay may mắn. Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn, có thể đọc Lĩnh Nam chích quái, Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, và các nghiên cứu văn học về Tết.