Cúng Rằm tháng Giêng ngày 13, 14 có được không và tục cúng sớm từ đâu?

Cúng Rằm tháng Giêng ngày 13, 14 có được không?

Được. Nhiều gia đình cúng Rằm tháng Giêng vào ngày 13 hoặc 14 âm lịch, nhất là khi ngày rằm trùng ngày đi làm hay gia đình có việc phải đi xa. Cúng ngày 13, 14 là cúng trước ngày rằm, không phải đổi ngày lễ: ngày chính của Tết Nguyên tiêu vẫn là 15 tháng Giêng.

Vì sao Rằm tháng Giêng được coi là ngày lễ lớn?

Rằm tháng Giêng là ngày 15 tháng 1 âm lịch, một trong những ngày lễ quan trọng trong đời sống tâm linh người Việt^[3]; ngày này còn gọi là Tết Nguyên tiêu. Năm Bính Ngọ 2026, ngày này rơi vào thứ Ba, 3/3/2026 dương lịch^[1].

Theo cách giải thích của Đạo giáo, một năm có ba "nguyên": Thượng nguyên vào tháng Giêng, Trung nguyên vào tháng Bảy và Hạ nguyên vào tháng Mười. Thiên Quan đại đế chủ quản Thượng nguyên, thời điểm dương khí hưng vượng, vạn vật sinh sôi, và vị thần này thường ban phước lành cho nhân gian, gọi là "Thiên Quan tứ phúc". Vì thế dân gian coi Rằm tháng Giêng là dịp trọng đại để cầu may mắn, an khang^[2].

Theo quan niệm của người Việt từ xưa, "cúng cả năm không bằng Rằm tháng Giêng"^[2].

Tục cúng sớm ngày rằm có từ đâu?

Tục cúng sớm không có một mốc khởi phát rõ ràng trong sử liệu. Lý do chủ yếu là lý do thực tế của đời sống:

• Chủ động thời gian: ngày rằm có khi trùng ngày đi làm, gia đình khó tụ họp đông đủ; cúng trước một, hai ngày giúp mọi người có mặt.
• Tránh trùng việc: nhiều người còn đi lễ chùa, đình, đền vào chính ngày rằm, nên cúng tại gia sớm hơn.
• Nếp cúng trước ngày chính đã có sẵn: tục giỗ có lễ tiên thường cúng vào chiều hôm trước, sáng hôm sau mới là ngày chính kỵ, như Phan Kế Bính tả trong Việt Nam phong tục.

Các ngày cúng Rằm tháng Giêng và ý nghĩa từng ngày

Cúng sớm có phạm kiêng kỵ gì không?

Sách văn khấn không nêu điều kiêng nào về việc cúng trước ngày rằm. Bài khấn Rằm tháng Giêng trong sách Văn khấn cổ truyền Việt Nam (NXB Văn hoá Thông tin) chỉ nói tín chủ "lòng thành, sửa sang hương đăng, sắm sanh lễ vật, dâng lên trước án" nhân dịp tiết Nguyên tiêu, không đặt điều kiện phải đúng ngày 15 mới được khấn^[1]. Với lễ Thượng nguyên theo Đạo giáo thì ngày chính vẫn là rằm tháng Giêng.

Mâm cúng Rằm tháng Giêng gồm những gì?

Mâm cúng Rằm tháng Giêng không có một khuôn mẫu cố định: mỗi nơi, mỗi nhà chuẩn bị một khác, cúng chay hay cúng mặn tùy điều kiện và phong tục. Ví dụ hai mâm cúng năm 2026 của hai gia đình ở Hà Nội và Hưng Yên:

• Mâm chay (Hà Nội): xôi gấc, canh rau củ, nem cuốn, chả chay, giò chay^[3].
• Mâm mặn (Hưng Yên): xôi ngũ sắc, tôm hấp nước dừa, chân giò luộc, nem, nui xào bò^[3].

Ngoài mâm cơm, nhiều nhà bày hương, đèn, hoa, quả; trầu cau, vàng mã tùy nhà.

Văn khấn Rằm tháng Giêng và cách khấn khi cúng sớm

Khi cúng sớm vào ngày 13 hoặc 14, gia chủ vẫn đọc bài văn khấn Rằm tháng Giêng như ngày chính, chỉ thay đổi ngày đọc cho phù hợp. Bài khấn cổ truyền trong Văn khấn cổ truyền Việt Nam có bố cục: lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật; kính lạy Hoàng thiên, Hậu thổ, chư vị tôn thần; kính lạy Bản cảnh Thành hoàng, Bản xứ Thổ địa, Bản gia Táo quân; kính lạy gia tiên nội ngoại; sau đó là phần tín chủ khai tên, ngụ tại, ngày cúng và lời mời các ngài về chứng giám^[1].

Các bài khấn Nôm theo hướng Thiên Quan đại đế đều ca ngợi công đức, thần uy của Thiên Quan đại đế và xin ngài ban phúc đức, phù hộ cho gia đình^[2]. Gia chủ có thể chọn một trong hai bài, miễn đọc rõ ràng, thành tâm.

Những điều cần lưu ý khi cúng sớm

• Làm đủ nghi thức: thắp hương, khấn vái đầy đủ, không làm qua loa vì cúng sớm.
• Muốn giữ cả ngày chính: có nhà cúng sớm ở nhà, đến ngày rằm vẫn thắp hương hoặc đi lễ chùa.