TL;DR: Rằm tháng Chạp (15/12 âm lịch) là ngày rằm cuối cùng của năm, các gia đình thường sửa lễ cúng Thổ công, thần linh và gia tiên để tạ ơn và cầu bình an. Lễ vật thường giản dị, không nhất thiết phải mặn, gồm hương hoa, trầu cau, tiền vàng. Rằm này gắn với không khí tất niên, nhưng không phải là lễ tất niên chính thức; tất niên là bữa tiệc cuối năm của gia đình, cơ quan, phường hội.
Rằm tháng Chạp là ngày nào và vì sao được coi trọng?
Rằm tháng Chạp là ngày 15 tháng 12 âm lịch, ngày rằm cuối cùng của một năm. Theo lịch vạn niên, rằm tháng Chạp năm Ất Tỵ 2025 rơi vào thứ Hai, ngày 2/2/2026 dương lịch[1]. Rằm tháng Chạp năm Bính Ngọ rơi vào ngày 22/1/2027 dương lịch.
Trong tín ngưỡng dân gian của người Việt, rằm tháng Chạp mang ý nghĩa tâm linh quan trọng: đây là dịp để các gia đình làm mâm cúng tạ ơn trời Phật, tổ tiên và các vị thần linh đã phù hộ trong suốt một năm, đồng thời cầu may mắn, sức khỏe và bình an cho năm mới[1]. Nhiều người quan niệm rằng rằm tháng Chạp là dịp "tất niên" của âm lịch, nên lễ cúng thường được sửa soạn chu đáo hơn rằm thường, tuy không nhất thiết phải lớn như cỗ tất niên.
Rằm tháng Chạp cúng gì?
Các gia đình Việt thường chuẩn bị mâm cỗ hoặc chút lễ vật để dâng lên trời Phật, tổ tiên[1]. Sách Phong tục thờ cúng của người Việt (Song Mai và Quỳnh Trang tuyển soạn, NXB Văn hoá Thông tin, 2006) cho biết: "Ngày mồng Một hàng tháng là ngày Sóc, ngày rằm là Vọng. Trong những ngày này, các gia đình đều sửa lễ cúng Tổ tiên, Thổ công, Thánh sư, Tiền chủ, Thần tài tại bàn thờ gia đình."[2] Nghĩa là cứ tới sóc và vọng, bàn thờ gia đình lại được sửa lễ dâng lên các vị ấy, và lễ có thể mặn (trừ khi cúng Phật) hoặc chỉ gói gọn trong hương hoa cùng trầu rượu. Về phần lễ vật, Bùi Xuân Mỹ trong Tục thờ cúng của người Việt (NXB Văn hoá Thông tin, 2001) ghi: "Cúng ngày Sóc ngày Vọng lễ vật thường rất giản dị: hương, đèn, trầu, quả, tiền vàng. Không cứ phải có lễ mặn vào dịp này."[3]
Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều gia đình vẫn sửa lễ mặn vào rằm tháng Chạp vì đây là rằm cuối năm, có khi kèm theo cả lễ tất niên. Dưới đây là bảng đối chiếu lễ vật thường thấy:
| Lễ vật | Rằm thường | Rằm tháng Chạp |
|---|---|---|
| Hương, đèn, trầu cau, tiền vàng | Có | Có |
| Hoa quả tươi | Có | Có, thường chọn quả theo mùa |
| Lễ mặn (xôi, gà, thịt) | Tùy gia đình, thường không bắt buộc | Nhiều gia đình sửa lễ mặn hơn |
| Văn khấn | Bài khấn Thổ công và gia tiên | Bài khấn Thổ công và gia tiên, có khi thêm lời tạ ơn cuối năm |
Văn khấn rằm tháng Chạp gồm những gì?
Theo Văn khấn cổ truyền Việt Nam (NXB Văn hoá Thông tin), văn khấn rằm tháng Chạp gồm hai bài chính: bài khấn Thổ công và thần linh, và bài khấn gia tiên[1]. Bài khấn Thổ công thường mở đầu bằng "Nam mô A Di Đà Phật" (3 lần), sau đó kính lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, Hoàng thiên Hậu thổ, chư vị tôn thần, ngài Đông thần quân, Bản gia Thổ địa Long mạch, Ngũ phương Ngũ thổ, Phúc đức tôn thần, Tiền Hậu Địa chủ Tài thần, và các tôn thần cai quản trong khu vực[1].
Bài khấn gia tiên thường ngắn hơn, cúng dâng lên tổ tiên trong nhà, cầu xin phù hộ cho con cháu được bình an, mạnh khỏe, may mắn trong năm mới. Gia chủ đọc văn khấn sau khi đã bày biện mâm cỗ và lễ vật xong xuôi[1].
Rằm tháng Chạp khác rằm thường ở chỗ nào?
Điểm khác biệt cơ bản nằm ở ý nghĩa và quy mô lễ cúng. Rằm thường (các tháng khác) chủ yếu là dịp cúng giản dị, có khi chỉ cần hương hoa, trầu nước. Rằm tháng Chạp là rằm cuối năm, nên lễ cúng thường được sửa soạn chu đáo hơn, nhiều gia đình kết hợp với việc dọn dẹp bàn thờ, thay bát hương, hoặc chuẩn bị đón Tết.
Thứ hai, rằm tháng Chạp gắn với tất niên. Theo sách Phong tục thờ cúng của người Việt, bữa tiệc tất niên là dịp các bạn hàng, công chức, học trò cùng nhau họp mặt trước khi chia tay về ăn Tết[2]. Rằm tháng Chạp không phải là tất niên, nhưng nhiều gia đình tranh thủ làm lễ rằm rồi kết hợp với bữa cơm tất niên sớm.
Thứ ba, về tâm lý, rằm tháng Chạp thường khiến người ta nhớ đến công ơn tổ tiên, thần linh đã phù hộ trong năm, nên lời khấn có thể có thêm phần tạ ơn, không chỉ cầu xin như rằm thường.
Rằm tháng Chạp có phải là tất niên không?
Không. Rằm tháng Chạp là ngày rằm cuối năm, còn tất niên là bữa tiệc cuối năm của gia đình, cơ quan, phường hội, thường tổ chức vào những ngày cuối tháng Chạp (từ 25 đến 30 tháng Chạp). Theo sách Phong tục thờ cúng của người Việt, bữa tiệc tất niên là dịp để các thành viên trong gia đình, bạn hàng, công chức sum họp, ăn uống, chúc Tết nhau trước khi nghỉ Tết. Rằm tháng Chạp có thể là dịp để một số gia đình làm lễ tất niên sớm, nhưng không phải là ngày tất niên chính thức.
Vì sao rằm tháng Chạp lại quan trọng trong tín ngưỡng dân gian?
Rằm tháng Chạp quan trọng vì đây là ngày rằm cuối cùng của năm, đánh dấu sự kết thúc một chu kỳ thời gian. Trong tín ngưỡng dân gian, người Việt tin rằng mỗi tháng có hai ngày quan trọng là ngày sóc (mồng một) và ngày vọng (rằm), là lúc âm dương giao hòa, thần linh và tổ tiên dễ chứng giám lòng thành. Rằm tháng Chạp là ngày vọng cuối năm, nên lễ cúng thường được chú trọng hơn.
Có nên cúng rằm tháng Chạp không?
Cúng rằm tháng Chạp là một tập tục truyền thống của người Việt, mang ý nghĩa tạ ơn và cầu bình an. Tuy nhiên, đây không phải là một lễ bắt buộc theo quy định của bất kỳ tôn giáo nào, mà là một phong tục dân gian. Nhiều gia đình vẫn duy trì nếp cúng rằm tháng Chạp như một cách để nhớ ơn tổ tiên, thần linh và giữ gìn truyền thống văn hóa. Việc cúng có thể đơn giản hay mâm cao cỗ đầy tùy điều kiện gia đình, miễn là lòng thành.
