TL;DR: Rằm tháng Giêng (Tết Nguyên tiêu, lễ Thượng nguyên) được tính từ đêm 14 đến hết ngày 15 tháng Giêng âm lịch, nên cúng ngày 14 hay 15 đều nằm trong khoảng lễ. Không có giờ cúng bắt buộc; nhà muốn theo giờ hoàng đạo dân gian thì ở các năm 2025 tới 2030, ngày 15 là ngày Tý hoặc Ngọ, giờ hoàng đạo là Tý, Sửu, Mão, Ngọ, Thân, Dậu. Lễ thường chia hai mâm: chay dâng Phật, mặn dâng gia tiên. Rằm tháng Giêng năm 2027 là thứ Bảy, ngày 20/2/2027.
Rằm tháng Giêng là ngày nào, tính từ lúc nào?
Rằm tháng Giêng còn gọi là Tết Nguyên tiêu, theo Đạo giáo còn gọi lễ Thượng nguyên[1]. Theo cách tính phổ biến, ngày rằm tháng Giêng được tính từ giữa đêm 14 (đêm trước trăng rằm) đến hết ngày 15 (đêm trăng rằm) của tháng Giêng âm lịch[1]. Như vậy khoảng thời gian lễ bao trùm cả hai ngày 14 và 15, không phải chỉ một ngày.
Với người Việt, đây là ngày rằm đầu tiên của năm mới, và việc cúng lễ ngày này rất được coi trọng[2]. Dân gian có câu “Cúng cả năm không bằng Rằm tháng Giêng” hoặc “Lễ Phật quanh năm không bằng ngày rằm tháng Giêng”[1].
Vì sao có chuyện cúng ngày 14 hay ngày 15?
Sở dĩ có sự lựa chọn này là do cách hiểu về khoảng thời gian của ngày rằm. Vì rằm tháng Giêng được tính từ đêm 14 đến hết ngày 15[1], nên cả hai thời điểm đều thuộc phạm vi ngày lễ. Các bài hướng dẫn cúng cũng nêu cả hai lựa chọn: cúng sớm vào ngày 14 hoặc đúng ngày chính lễ 15[1]. Nhiều gia đình cúng chiều tối ngày 14, tức đêm trước trăng rằm, cho rằng đó là lúc bước vào ngày lễ; số khác cúng sáng hoặc trưa ngày 15.
Cách hiểu của một số tài liệu Phật giáo cho rằng ngày rằm tháng Giêng là lúc ánh sáng từ bi của Phật có pháp lực mạnh mẽ, phổ chiếu nhân gian[1].
Cúng Rằm tháng Giêng vào giờ nào là hợp lý?
Không có văn bản nghi lễ nào quy định một giờ cúng bắt buộc cho mọi gia đình. Một số bài hướng dẫn cúng khuyên chọn giờ cho hợp với thiên can, địa chi của ngày lễ[1], tức chọn theo giờ hoàng đạo của thuật chọn ngày. Trong thực tế, có nhà cúng sáng ngày 15, có nhà cúng chiều tối ngày 14 hoặc tối ngày 15.
Ngày 14 và 15 tháng Giêng âm lịch các năm 2025 tới 2030, đổi sang dương lịch theo giờ Việt Nam, kèm can chi của ngày:
| Năm âm lịch | Ngày 14 tháng Giêng | Ngày 15 tháng Giêng | Can chi ngày 14 | Can chi ngày 15 |
|---|---|---|---|---|
| Ất Tỵ 2025 | Thứ Ba, 11/2/2025 | Thứ Tư, 12/2/2025 | Tân Hợi | Nhâm Tý |
| Bính Ngọ 2026 | Thứ Hai, 2/3/2026 | Thứ Ba, 3/3/2026 | Ất Hợi | Bính Tý |
| Đinh Mùi 2027 | Thứ Sáu, 19/2/2027 | Thứ Bảy, 20/2/2027 | Kỷ Tỵ | Canh Ngọ |
| Mậu Thân 2028 | Thứ Ba, 8/2/2028 | Thứ Tư, 9/2/2028 | Quý Hợi | Giáp Tý |
| Kỷ Dậu 2029 | Thứ Hai, 26/2/2029 | Thứ Ba, 27/2/2029 | Đinh Hợi | Mậu Tý |
| Canh Tuất 2030 | Thứ Sáu, 15/2/2030 | Thứ Bảy, 16/2/2030 | Tân Tỵ | Nhâm Ngọ |
Theo bảng giờ hoàng đạo dân gian, giờ hoàng đạo đi theo chi của ngày. Ở cả sáu năm trên, ngày 14 là ngày Hợi hoặc Tỵ, giờ hoàng đạo là Sửu (1h-3h), Thìn (7h-9h), Ngọ (11h-13h), Mùi (13h-15h), Tuất (19h-21h), Hợi (21h-23h); ngày 15 là ngày Tý hoặc Ngọ, giờ hoàng đạo là Tý (23h-1h), Sửu (1h-3h), Mão (5h-7h), Ngọ (11h-13h), Thân (15h-17h), Dậu (17h-19h).
Mâm lễ Rằm tháng Giêng gồm những gì?
Các bài hướng dẫn cúng thường chia hai mâm: mâm cúng Phật và mâm cúng gia tiên[1]. Mâm cúng Phật là lễ chay, gồm hương, hoa, trà, ngũ quả, xôi gấc, chè trôi nước và các món rau củ, tuyệt đối không để đồ mặn lên bàn thờ Phật[1]. Mâm cúng gia tiên là lễ mặn, điển hình là "4 bát, 6 đĩa": bát ninh măng, bát mọc, bát miến, bát bóng, cùng gà luộc, giò chả, nem rán, dưa hành, bánh chưng[1].
| Loại mâm | Thành phần thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mâm Phật | Hương, hoa, trà, ngũ quả, xôi gấc, chè trôi nước, rau củ | Lễ chay, không để đồ mặn |
| Mâm gia tiên | Bát ninh măng, mọc, miến, bóng; gà luộc, giò chả, nem rán, dưa hành, bánh chưng | Lễ mặn, "4 bát, 6 đĩa" |
Văn khấn Rằm tháng Giêng có gì đáng chú ý?
Các bài văn khấn được phổ biến hiện nay thường mở đầu bằng lời niệm Phật, sau đó kính lạy các bậc thần linh như Hoàng thiên, Hậu Thổ, chư vị Tôn thần, Bản gia thổ địa Long Mạch, Ngũ phương, Ngũ thổ, Phúc đức Tông thần, Tiền hậu địa chủ tài thần[2]. Tiếp đó là phần khai báo tên tuổi, nơi cư ngụ và lời cầu nguyện.
Sách Gia lễ giản yếu của Dương Bá Trạc (1932) ghi trong lời tựa rằng xưa kia văn tế, văn khấn đều làm bằng chữ Hán, gia phả các nhà cũng chép bằng chữ Hán; tác giả soạn sẵn văn khấn bằng quốc ngữ để mọi người, có học hay không có học, đều theo đó mà chép lấy[4]. Cũng sách ấy, ở mục Lễ tết, xếp thượng nguyên, tức Rằm tháng Giêng, vào các tiết lệ "vô ý nghĩa" nên bỏ, chỉ giữ Tết Nguyên đán, Thanh minh và cơm mới[4].
Có nên cúng cả ngày 14 và ngày 15 không?
Việc cúng cả hai ngày không phải điều bắt buộc, nhưng cũng không bị coi là sai. Ngoài lễ cúng tại nhà, nhiều người còn đi lễ chùa, lễ đền[1], và nhiều chùa tổ chức lễ cầu an đúng ngày rằm[2]. Vì vậy có gia đình cúng gia tiên tại nhà tối 14 rồi đi chùa ngày 15.
Những hiểu lầm thường gặp về ngày cúng
Hiểu lầm thứ nhất là cho rằng chỉ đúng ngày 15 mới linh thiêng, trong khi khoảng lễ được tính từ đêm 14[1]. Hiểu lầm thứ hai là cho rằng cúng ngoài giờ hoàng đạo là sai: giờ hoàng đạo là quy tắc của thuật chọn ngày, không phải điều kiện của nghi lễ.
Hiệp kỷ biện phương thư, sách chọn ngày do triều Thanh biên soạn, cũng không coi ngày giờ là thứ sinh ra họa phúc. Phần Tổng luận ở quyển 3 nhắc Vương Sung trong Luận hành đã dốc sức bác thuật chọn ngày, nhưng chê ông là nhà nho câu nệ; sách tán thành lời Tuân Duyệt trong Thân giám: 「此天地之數也非吉凶所從生也」, nghĩa là đó là số của trời đất, không phải chỗ sinh ra cát hung, và nói đã biết là số của trời đất thì người tu thân nên thuận theo.
Gợi ý thực hành của Nhật Nguyệt
Gợi ý của Nhật Nguyệt: nếu gia đình bận rộn, có thể cúng gia tiên vào chiều tối ngày 14 và đi chùa ngày 15; nếu muốn sum họp đông đủ, cúng vào sáng hoặc trưa ngày 15. Mâm lễ không cần cầu kỳ, quan trọng là sự chuẩn bị chu đáo và lòng thành. Với người ở xa nhà, có thể thắp hương tưởng nhớ tổ tiên vào đúng khoảng lễ, không nhất thiết phải có mặt tại nhà.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Giêng năm nay là ngày dương lịch nào?
Ngày rằm tháng Giêng thay đổi theo từng năm âm lịch. Rằm tháng Giêng năm Ất Tỵ rơi vào thứ Tư, ngày 12/2/2025[2]; năm Bính Ngọ là thứ Ba, ngày 3/3/2026[3]; năm Đinh Mùi là thứ Bảy, ngày 20/2/2027. Các năm tới 2030 có trong bảng ở mục giờ cúng bên trên.
Cúng Rằm tháng Giêng có cần đúng giờ hoàng đạo không?
Không có quy định bắt buộc. Một số bài hướng dẫn khuyên chọn giờ hợp với can chi của ngày lễ[1], nhưng giờ hoàng đạo là quy tắc của thuật chọn ngày. Nhà nào muốn theo thì ở các năm 2025 tới 2030, ngày 15 tháng Giêng là ngày Tý hoặc Ngọ, giờ hoàng đạo gồm Tý, Sửu, Mão, Ngọ, Thân, Dậu.
Có nhất thiết phải cúng cả mâm chay và mâm mặn không?
Không nhất thiết. Các bài hướng dẫn tách mâm cúng Phật là lễ chay, không để đồ mặn, còn mâm gia tiên là lễ mặn[1]. Nhà không thờ Phật thì chỉ cần mâm gia tiên.
