Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương - di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Giỗ Tổ Hùng Vương: Từ huyền sử đến di sản nhân loại

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương không chỉ là một nghi lễ tưởng nhớ đơn thuần mà là một hệ thống thực hành văn hóa, tâm linh sâu sắc, phản ánh triết lý nhân sinh và khát vọng trường tồn của dân tộc Việt Nam. Việc UNESCO chính thức ghi danh 'Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ' là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2012 đã đưa tín ngưỡng này từ phạm vi quốc gia ra trường quốc tế, khẳng định những giá trị phổ quát của một hiện tượng văn hóa đặc sắc.

Nguồn gốc và ý nghĩa lịch sử của việc thờ Quốc Tổ là gì?

Theo truyền thuyết và chính sử, các Vua Hùng là những người có công dựng nước Văn Lang, nhà nước sơ khai đầu tiên của người Việt. Việc thờ cúng các Vua Hùng khởi nguồn từ rất sớm, gắn liền với núi Nghĩa Lĩnh (xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ) - nơi được xem là trung tâm của quốc gia thời bấy giờ. Người Việt xưa quan niệm rằng, các Vua Hùng không chỉ là những nhà lãnh đạo chính trị, quân sự mà còn là những anh hùng văn hóa, người đã đặt nền móng cho các phong tục, tập quán, nghề nghiệp và lối sống cộng đồng.

Sự hình thành tín ngưỡng này là một quá trình lịch sử lâu dài. Khởi đầu từ việc thờ phụng những người có công với làng, với nước theo truyền thống 'Uống nước nhớ nguồn' của người Việt, dần dần việc thờ cúng được hệ thống hóa, quy chuẩn hóa thành quốc lễ. Các triều đại phong kiến Việt Nam, từ nhà Đinh, Lý, Trần, Lê đến Nguyễn, đều có chính sách tôn vinh, xây dựng và mở rộng quy mô Đền Hùng. Điều này cho thấy tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương không phải là một hiện tượng tự phát mà là kết quả của quá trình tích hợp văn hóa và ý thức dân tộc qua hàng nghìn năm.

Cần phân biệt hai lớp thông tin thường bị trộn lẫn. Truyền thống kể rằng có một chuỗi các đời Hùng Vương nối tiếp nhau trị vì nước Văn Lang . Đây là huyền sử được lưu truyền trong dân gian và trong các văn bản cổ, nghiên cứu hiện đại không coi là đã chứng minh được về mặt sử liệu. Vì vậy khi nói về các Vua Hùng, nên tách bạch giữa điều truyền thống kể lại và điều sử học hiện đại có thể kiểm chứng.

Hồ sơ đề cử UNESCO năm 2012 gồm những gì?

Hồ sơ đề cử mà Việt Nam gửi UNESCO năm 2012 là Nomination file No. 00735 với tên 'Worship of Hùng kings in Phú Thọ'. Đây là văn bản đề cử của nhà nước Việt Nam, do Ủy ban Liên chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể xem xét tại kỳ họp thứ bảy ở Paris tháng 12 năm 2012. Hồ sơ mô tả hệ thống đền miếu thờ các Vua Hùng, nghi lễ giỗ Tổ, cộng đồng thực hành và các cam kết bảo vệ di sản.

Theo hồ sơ này, các yếu tố của tín ngưỡng như truyện về các vị thần được ghi bằng chữ Hán, tục chọn người trông coi đền miếu ở các làng và ở đền Hùng, việc xác định lợn đen là lễ vật phù hợp dâng lên các Vua Hùng, đều là những truyền thống sống động còn được lưu giữ. Hồ sơ cũng nêu rằng việc thực hành tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương của cá nhân, cộng đồng và các cơ quan nhà nước chịu sự điều chỉnh của Pháp lệnh Tín ngưỡng, Tôn giáo do Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành (số 21/2004/PL-UBTVQH) và Luật Di sản văn hóa (năm 2001, sửa đổi năm 2009).

Về sự đồng thuận của cộng đồng, hồ sơ ghi rằng đại diện 109 làng liên quan đến tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, cùng lãnh đạo các huyện, xã và các chủ thể văn hóa, thành viên Ban Quản lý lễ hội và các bậc cao niên, đã họp ngày 19 tháng 11 năm 2010 tại thành phố Việt Trì và ngày 20 tháng 11 năm 2010 tại huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ, để bày tỏ sự đồng thuận với công văn số 2496/VPCP-KGVX của Văn phòng Chính phủ về việc Thủ tướng đồng ý đệ trình hồ sơ. Có 3.773 đại diện đến từ 109 làng, cùng đại diện 76 ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn, 12 ủy ban nhân dân huyện, thị xã, thành phố và một ủy ban nhân dân tỉnh đã ký văn bản đồng thuận.

Bản chất và cơ chế vận hành của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là gì?

Khác với việc thờ cúng tổ tiên trong phạm vi gia đình, dòng họ, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương mang tính cộng đồng và quốc gia sâu sắc. Nó là sự mở rộng khái niệm 'tổ tiên' lên phạm vi toàn dân tộc. Các Vua Hùng được xem như là 'Tổ' của cả dân tộc Việt, do đó, mọi người dân Việt Nam, dù ở bất kỳ vùng miền nào, đều có thể xem mình là con cháu của các Vua Hùng.

Cơ chế vận hành của tín ngưỡng này dựa trên hệ thống các di tích và nghi lễ. Theo thống kê của tỉnh Phú Thọ, trên địa bàn tỉnh hiện có 345 di tích gắn liền với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Trong đó, Khu Di tích lịch sử Đền Hùng được xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt. Trên phạm vi cả nước, con số này lên tới 1.417 di tích thờ các Vua Hùng, vợ con và các tướng lĩnh thời Hùng Vương. Các di tích này không chỉ là nơi diễn ra các nghi lễ mà còn là 'chứng nhân' lịch sử, là không gian thiêng kết nối thế hệ hiện tại với quá khứ hào hùng.

Trung tâm của tín ngưỡng là Lễ Giỗ Tổ Hùng Vương được tổ chức vào ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm tại Đền Hùng. Nghi lễ này được thực hiện một cách trang nghiêm, thành kính, tuân thủ các quy trình truyền thống đã được bảo lưu qua nhiều thế hệ. Bên cạnh phần lễ, phần hội với các trò chơi dân gian, các hoạt động văn hóa nghệ thuật cũng được tổ chức, tạo nên một không khí vừa linh thiêng vừa sôi động, thu hút hàng triệu người dân từ khắp mọi miền đất nước và kiều bào ở nước ngoài.

Giá trị biểu trưng và sức mạnh kết nối cộng đồng như thế nào?

Giá trị cốt lõi và xuyên suốt của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương chính là sự kết nối. Nó kết nối con người với cội nguồn dân tộc, kết nối giữa các thế hệ trong một dòng chảy lịch sử liên tục. Khi tham gia vào nghi lễ, mỗi người dân không chỉ thực hiện một nghĩa vụ tâm linh mà còn tự ý thức về vị trí của mình trong cộng đồng dân tộc rộng lớn.

Chương trình nghệ thuật 'Linh thiêng nguồn cội - Đất Tổ Hùng Vương' được tổ chức vào tối 9/4/2022 (tức 9/3 âm lịch) nhân dịp kỷ niệm 10 năm UNESCO công nhận đã một lần nữa khẳng định vai trò của tín ngưỡng này trong đời sống tinh thần người Việt. Sự kiện này không chỉ là dịp để tôn vinh các giá trị văn hóa dân gian độc đáo của Đất Tổ mà còn là cơ hội để ca ngợi tinh thần đoàn kết, truyền thống 'Uống nước nhớ nguồn' của dân tộc.

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương vượt qua ý nghĩa của một hoạt động tâm linh đơn thuần (cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa) để trở thành một sợi dây vô hình nhưng vô cùng bền chặt, gắn kết cộng đồng người Việt Nam trong nước và hải ngoại. Nó nhắc nhở mỗi người về trách nhiệm với quá khứ, với hiện tại và tương lai của dân tộc, từ đó củng cố tình đoàn kết, yêu thương, đùm bọc lẫn nhau.

Công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản ra sao?

Việc UNESCO công nhận là một vinh dự lớn nhưng cũng đặt ra những trách nhiệm to lớn cho Việt Nam trong việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản theo tinh thần Công ước 2003 của UNESCO. Trong 10 năm qua (2012-2022), tỉnh Phú Thọ, với vai trò là địa phương trung tâm của di sản, đã có nhiều nỗ lực đáng kể.

Cụ thể, tỉnh đã đẩy mạnh công tác tuyên truyền, quảng bá nhằm nâng cao nhận thức và năng lực của cộng đồng, chủ thể văn hóa, trong việc giữ gìn và phát huy các giá trị độc đáo của tín ngưỡng. Tỉnh cũng đã huy động các nguồn lực để phục hồi, tu bổ, tôn tạo Khu Di tích lịch sử Đền Hùng và gần 60 di tích thờ Hùng Vương khác trên địa bàn. Việc xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh cho 25 di tích thờ cúng Hùng Vương và các nhân vật thời Hùng Vương trong giai đoạn này cũng là một bước đi quan trọng trong việc hệ thống hóa và quản lý di sản.

Bên cạnh việc bảo tồn các giá trị vật thể, công tác bảo tồn các giá trị phi vật thể như nghi thức cúng tế, các làn điệu dân ca, dân vũ, các phong tục tập quán liên quan cũng được chú trọng. Việc tổ chức Lễ Giỗ Tổ Hùng Vương hằng năm tại Đền Hùng và các làng, xã thờ Hùng Vương trên địa bàn tỉnh luôn được thực hiện đảm bảo trang nghiêm, thành kính, đúng nghi thức truyền thống, góp phần bảo vệ các giá trị cốt lõi của di sản.

Nhìn vào hồ sơ đề cử, có thể thấy các cam kết bảo vệ đã được nêu thành kế hoạch cụ thể. Hồ sơ nêu việc tổ chức các lớp tập huấn cho cán bộ văn hóa ở Phú Thọ về Luật Di sản văn hóa và Công ước 2003, cùng cách tiếp cận làm việc với cộng đồng địa phương, với sự tư vấn của Trung tâm Bảo tồn và Phát huy Di sản Văn hóa (Hội Di sản Văn hóa Việt Nam) và Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch). Hồ sơ cũng dự kiến thành lập một quỹ về tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương thuộc Hội Di sản Văn hóa Việt Nam tại Phú Thọ, với sự hỗ trợ của doanh nghiệp, cá nhân và cộng đồng, nhằm giúp giáo dục và phổ biến di sản cùng việc thực hành nghi lễ ở các làng. Khung thời gian cho các hoạt động này được ghi là từ 2013 đến 2020, trong đó giai đoạn 2013-2015 tập trung vào phục hồi, sưu tầm, nghiên cứu và tư liệu hóa, đồng thời thành lập Hiệp hội các Ban Quản lý lễ hội thờ cúng Hùng Vương trực thuộc Hội Di sản Văn hóa Việt Nam.

Về phía cộng đồng học thuật, hồ sơ cho biết các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian ở tỉnh Phú Thọ như ông Nguyễn Khắc Xương, ông Phạm Bá Khiêm và bà Nguyễn Thị Tuyết Hạnh đã tham gia tích cực vào việc nghiên cứu tín ngưỡng. Cục Di sản văn hóa, Viện Văn hóa và Nghệ thuật Việt Nam cùng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ đã họp vào các ngày 27 tháng 1 và 28 tháng 2 năm 2011 để thảo luận, rà soát và thống nhất quá trình đề cử nhằm bảo đảm tuân thủ các yêu cầu của UNESCO. Ngày 3 tháng 3 năm 2011, Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ đã thảo luận kế hoạch hành động nhằm bảo vệ và phát huy tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong dòng chảy hiện đại

Trong bối cảnh xã hội hiện đại với nhiều biến đổi, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương vẫn giữ được sức sống mãnh liệt. Không chỉ là điểm đến tâm linh của hàng triệu lượt khách hành hương mỗi dịp lễ hội, tín ngưỡng này còn được xem là một nguồn lực mềm cho phát triển du lịch và quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới.

Sự phối hợp giữa tỉnh Phú Thọ với các bộ, ngành trung ương trong việc thực hiện các cam kết với UNESCO đã tạo ra một mô hình mẫu về quản lý và bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể tại Việt Nam. Những nỗ lực này không chỉ dừng lại ở việc gìn giữ mà còn hướng tới việc 'làm sống lại' và lan tỏa các giá trị của di sản trong cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Việc UNESCO công nhận đã tạo ra một sức ép tích cực buộc các cấp chính quyền và người dân phải nhìn nhận lại và trân trọng hơn di sản của mình. Nó cũng mở ra cơ hội để so sánh, đối chiếu và học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác trong việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, với những giá trị nhân văn sâu sắc của nó, chắc chắn sẽ tiếp tục là một minh chứng sống động cho sự trường tồn của văn hóa Việt Nam trong dòng chảy văn minh nhân loại.

Bảng so sánh các đặc điểm của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương theo dữ kiện trong bài.