TL;DR: Theo tục phổ biến, mâm cúng cô hồn (cúng chúng sinh, cúng thí thực) dọn ở ngoài sân hoặc trước ngõ, không đặt trong nhà; nhiều nhà quay mâm ra ngoài, không quay vào cửa nhà. Lễ thường làm vào buổi chiều tối, rải gạo muối ra bốn phương tám hướng sau khi hóa vàng. Đây là quan niệm dân gian, không phải quy định của giáo lý Phật giáo.
Vì sao phải đặt mâm cúng cô hồn ở ngoài sân?
Cúng cô hồn, còn gọi là cúng chúng sinh hay cúng thí thực, là nghi lễ bố thí thức ăn cho những vong linh không nơi nương tựa. Theo tục phổ biến của người Việt, mâm cúng dọn ở ngoài sân, trước ngõ hoặc nơi góc phố, không đặt trong nhà. Lý do được dân gian giải thích là để tránh "rước vong" vào gia cư, không để các linh hồn lang thang lẫn vào không gian thờ tự của gia đình.
Quan niệm này gắn với cách phân biệt hai loại lễ trong tháng 7 Âm lịch. Lễ cúng gia tiên, cúng ông bà được làm trong nhà, trên bàn thờ. Lễ cúng cô hồn là lễ dành cho những người "bất đắc kỳ tử", không có người thờ cúng, nên phải làm ở ngoài, không thuộc phạm vi gia đình. Việc đặt mâm ngoài sân vừa là ranh giới không gian, vừa là cách thể hiện lòng từ bi mà không làm ảnh hưởng đến sinh hoạt thờ cúng bên trong.
Quay mâm ra hay quay vào nhà?
Trong dân gian, nhiều nhà quay mâm ra ngoài, hướng ra sân, ra ngõ, ra đường, không quay mâm vào cửa nhà. Cách bày này dựa trên quan niệm lễ cúng cô hồn là mời những vong linh từ bên ngoài đến thụ lộc rồi tiễn đi, chứ không mời vào nhà. Các bài viết phổ biến về lễ cúng cô hồn ba miền chỉ nói mâm dọn ngoài sân, trước ngõ, không quy định mâm phải quay về hướng nào.
Trong thực tế, nhiều gia đình không đặt bàn theo hướng cố định, chỉ đặt mâm ở nơi thoáng, ngoài cửa, không đối diện thẳng vào bàn thờ. Nhiều nhà kiêng đặt mâm trong nhà hoặc quay mâm vào trong, vì cho rằng như vậy là mời vong vào chỗ ở của người sống.
Cúng cô hồn vào lúc nào và ở đâu?
Theo tục, lễ cúng cô hồn thường được làm vào buổi chiều tối, lúc chạng vạng, không làm vào ban trưa. Dân gian giải thích rằng ban ngày dương khí mạnh, các linh hồn yếu ớt không thể tụ lại thụ lộc, nên phải đợi đến khi bóng tối buông xuống. Thời gian cúng rải rác từ mùng 2 đến trước 12 giờ trưa ngày 15 tháng 7 Âm lịch, mỗi nhà chọn một ngày phù hợp.
Về địa điểm, mâm cúng được đặt ở ngoài sân, trước hiên, trước ngõ, hoặc ở góc đường, bãi đất trống. Sau khi cúng xong, người ta hóa vàng mã và rải gạo, muối ra bốn phương tám hướng để tiễn các vong linh lên đường.
Mâm cúng gồm những gì?
Tùy vùng miền, mâm cúng cô hồn có những đặc trưng khác nhau. Dưới đây là những nét chính được ghi nhận trong các bài viết phổ biến về phong tục ba miền:
| Vùng | Đặc điểm mâm cúng | Món chính | Cách hành lễ |
|---|---|---|---|
| Miền Bắc | Thanh tịnh, mộc mạc, kiêng đồ mặn | Cháo hoa, bỏng ngô, khoai lang luộc, sắn luộc, bánh đa, kẹo dồi, tiền lẻ, nước lã | Cúng ngoài sân, rải gạo muối, hóa vàng |
| Miền Trung | Tỉ mỉ, trang nghiêm, chịu ảnh hưởng cung đình và Phật giáo | Xôi chè tạo hình hoa sen, bánh phu thê, bánh ít, vàng mã áo quần, giày dép, nón lá bằng giấy | Có cao niên tụng niệm, rải gạo muối bài bản |
| Miền Nam | Thịnh soạn, nhộn nhịp, có tục "giật cô hồn" | Heo quay, gà luộc, bánh trái, mía ghim làm gậy | Cúng xong có thể giật lộc, tin là càng đông càng may |
Đây là những nét khái quát, không phải mọi gia đình ở mỗi vùng đều làm giống nhau. Người miền Bắc kiêng đồ mặn vì sợ khơi dậy tham, sân, si của vong linh, trong khi ở miền Nam nhiều nhà cúng heo quay, gà luộc.
Nguồn gốc nghi lễ và ý nghĩa
Lễ thí thực cô hồn gắn với điển tích về Tôn giả A Nan Đà gặp một con ngạ quỷ (quỷ đói) thân hình gầy gò, cổ họng nhỏ như cây kim, miệng bốc lửa. Quỷ báo rằng A Nan Đà sắp phải chịu kiếp ngạ quỷ trừ khi ông bố thí thức ăn cho vô số ngạ quỷ. Đức Phật dạy A Nan bài chú "Cứu bạt diệm khẩu ngạ quỷ Đà La Ni" để phân phát thức ăn, giúp các vong linh được no đủ và siêu thoát.
Tại Việt Nam, nghi lễ này hòa trộn với tín ngưỡng bản địa và được thực hành rộng rãi trong dân gian. Phan Kế Bính chép rằm tháng Bảy gọi là Tết Trung nguyên; người ta tin theo sách Phật, cho hôm ấy là ngày vong nhân xá tội, nghĩa là người dưới âm phủ được tha tội một ngày, nên nhiều nhà mua vàng mã cúng gia tiên[2]. Văn tế thập loại chúng sinh của Nguyễn Du (1766-1820) là một trong những tác phẩm tiêu biểu thể hiện lòng thương người chết không nơi nương tựa. Bài văn tế mở đầu bằng cảnh tháng Bảy mưa dầm, hơi may lạnh buốt, gợi không khí chiều thu và nỗi xót thương cho "thập loại chúng sinh"[1]. Tác phẩm liệt kê nhiều hạng người chết không nơi nương tựa: kẻ chết trận, người chết đuối, đàn bà lỡ bước, trẻ nhỏ lìa đời, người mắc oan tù rạc, người đi buôn bán xa nhà. Bài văn tế cũng nhắc đến lễ "đàn chẩn tế" với "của có chi bát cháo nén nhang", "manh áo thoi vàng"[1].
Văn tế thập loại chúng sinh không nhắc đến việc quay mâm ra hay vào nhà; đó là chi tiết của tục lệ thực hành, không có trong văn tế.
Có phải mọi nơi đều làm giống nhau?
Không. Cách đặt mâm và hướng quay mâm có thể khác nhau giữa các vùng, các dòng họ và tùy điều kiện từng gia đình. Điều phổ biến nhất là mâm đặt ngoài sân hoặc trước ngõ; có nhà quay mâm ra đường, có nhà chỉ đặt ở nơi thoáng mà không câu nệ hướng.
Trong dân gian thường nói lòng thành quan trọng hơn hình thức, còn việc không đặt mâm trong nhà thì được nhiều nơi cùng giữ.
Những điều kiêng kỵ khi cúng cô hồn
Ngoài việc không đặt mâm trong nhà và không cúng vào ban trưa, một số hướng dẫn của nhà chùa còn ghi: cúng xong không đem đồ vừa cúng vào nhà. Những kiêng kỵ này là quan niệm dân gian, không có căn cứ khoa học kiểm chứng.
