Giáng sinh ở Việt Nam là gì và người Công giáo hiểu lễ này thế nào?
Giáng sinh là lễ kỷ niệm ngày Đức Giêsu ra đời, được cử hành long trọng nhất trong tháng 12 hằng năm. Theo linh mục Gioan Baotixita Trần Ngọc Bảo, Phó ban Truyền thông Giáo phận Xuân Lộc (Đồng Nai), đây là một lễ kỷ niệm lớn của người Công giáo, và các nhà sử học đã chọn thời điểm Chúa Giêsu được sinh ra để bắt đầu cho kỷ nguyên mới. Cũng theo vị linh mục này, tên gọi Noel có thể rút ra từ chữ EMMANUEL, nghĩa là "Thiên Chúa ở cùng chúng ta", còn Christmas có thể do hai từ ghép lại là "Christ" (hiểu là Đức Giêsu) và "Mas" (nghĩa là thánh lễ), nên Christmas được hiểu là ngày lễ của Đức Giêsu Kitô.
Theo niềm tin Kitô giáo, sau tạo dựng, con người sa ngã và sống trong tội lỗi nên Thiên Chúa đã sai Chúa Con là Đức Giêsu giáng thế để cứu rỗi nhân loại. Vì tin có một Thiên Chúa duy nhất mà Ngài có ba ngôi là ngôi Cha, ngôi Con và ngôi Thánh Thần, nên Chúa Giêsu được xem là ngôi thứ hai. Đức Giêsu có cả bản tính Thiên Chúa và bản tính con người, nghĩa là vừa là Thiên Chúa thật vừa là con người thật.
Cần phân biệt ba cách gọi thường bị dùng lẫn: Giáng sinh, Noel và Christmas. Trong thực tế đời sống, cả ba đều được hiểu là ngày Đức Giêsu sinh ra. Sự khác nhau chủ yếu nằm ở nguồn gốc ngôn ngữ và bối cảnh sử dụng, chứ không phải ở nội dung lễ.
Lễ vọng đêm 24/12 và lễ chính ngày 25/12 khác nhau ở đâu?
Điểm dễ gây nhầm lẫn nhất với người ngoài Công giáo là hai mốc thời gian 24 và 25 tháng 12. Trên thực tế, đêm 24/12 là lễ vọng, tức thánh lễ được cử hành vào buổi tối và đêm trước ngày đại lễ, còn ngày 25/12 là lễ chính, ngày kỷ niệm chính thức. Cả hai đều được cử hành long trọng và thu hút rất đông người tham dự.
Nhiều người Việt Nam, kể cả người không theo Công giáo, quen với hình ảnh tập trung đi chơi, đi nhà thờ và đếm ngược vào đêm 24/12. Đó là lý do đêm 24 thường được nhớ đến trước, dù về mặt phụng vụ ngày 25 mới là ngày lễ chính. Hiểu đúng điều này giúp tránh việc xem đêm 24 là "ngày Giáng sinh" duy nhất.
Thời gian chuẩn bị cho ngày đại lễ kéo dài trong khoảng bốn tuần và được gọi là Mùa Vọng. Sau đó, từ ngày 25/12 đến ngày 6/1 là mùa Giáng sinh kéo dài. Theo linh mục Trần Ngọc Bảo, vì mầu nhiệm Giáng sinh là một biến cố trọng đại, một biến cố con người không giải thích được, nên phải được suy niệm và mừng kính trong suốt cả mùa Giáng sinh, chứ không gói gọn trong một ngày.
| Mốc thời gian | Tên gọi | Ý nghĩa và đặc điểm |
|---|---|---|
| Khoảng bốn tuần trước 25/12 | Mùa Vọng | Thời gian chuẩn bị, mời gọi sám hối, xưng tội, rước lễ, làm việc lành, hòa giải với anh em |
| Đêm 24/12 | Lễ vọng | Thánh lễ cử hành buổi tối và đêm trước đại lễ, thường đông người tham dự |
| Ngày 25/12 | Lễ chính | Ngày kỷ niệm chính thức Đức Giêsu sinh ra |
| 25/12 đến 6/1 | Mùa Giáng sinh | Tiếp tục suy niệm và mừng kính mầu nhiệm Giáng sinh |
Vì sao người Công giáo trang trí hang đá và cây thông?
Theo Kinh Thánh, Đức Giêsu được Đức Mẹ Maria sinh ra tại Belem xứ Giuđêa, trong một cuộc hành trình về nguyên quán để kiểm tra dân số. Trong hoàn cảnh ông Giuse và bà Maria không tìm được quán trọ, Đức Giêsu được sinh ra, đặt ở máng cỏ trong hang bò lừa giữa mùa đông giá rét. Chính vì vậy, người Công giáo thường trang trí hang đá và cây thông để tượng trưng cho hoàn cảnh khi Đức Giêsu ra đời.
Nói cách khác, hang đá không phải là một vật trang trí tùy hứng mà là một cách kể lại câu chuyện Giáng sinh bằng hình ảnh. Cây thông cũng mang chức năng tương tự trong không gian trang trí, gợi nhắc khung cảnh mùa đông giá rét nơi Chúa sinh ra. Vào dịp này, tại nhà thờ và tại nhà người dân, hang đá và cây thông Noel thường được trang trí rất đẹp mắt.
Các hoạt động chuẩn bị cũng khá đa dạng. Người Công giáo bắt đầu Mùa Vọng, đón chờ Chúa đến bằng cách trang trí nhà thờ, làm các mô hình hang đá trước nhà, ở góc phố, dựng cây thông, treo đèn hoa. Song song với phần trang trí bên ngoài là phần chuẩn bị bên trong: người tín hữu được mời gọi sám hối, đi xưng tội rước lễ, làm việc lành và hòa giải với anh em để đón chờ ngày Chúa Giáng sinh.
Hang đá, cây thông và đèn hoa: ba lớp trang trí của một mùa lễ
Có thể nhìn mùa Giáng sinh ở Việt Nam như ba lớp trang trí chồng lên nhau. Lớp thứ nhất là hang đá, mang nghĩa tường thuật, kể lại biến cố Chúa sinh ra trong máng cỏ. Lớp thứ hai là cây thông, mang nghĩa biểu tượng, gợi khung cảnh mùa đông và không khí lễ hội. Lớp thứ ba là đèn hoa, mang nghĩa cộng đồng, biến không gian chung thành nơi mọi người cùng nhìn ngắm và chụp ảnh. Ba lớp này giải thích vì sao cùng một mùa lễ mà nhà thờ, gia đình và đường phố đều có thể được trang trí theo những cách khác nhau.
Vì sao Noel trở thành dịp chung của cả người không theo Công giáo?
Bên cạnh ý nghĩa tôn giáo, lễ Giáng sinh còn là ngày để gia đình tụ tập, quây quần bên nhau và chia sẻ những chuyện vui buồn trong năm. Đây chính là lớp nghĩa thứ hai khiến Noel có sức lan tỏa rộng: nó vừa là một lễ tôn giáo, vừa là một dịp sum họp mang tính xã hội.
Ở Việt Nam, nhiều yếu tố cộng hưởng để đưa Noel ra khỏi khuôn khổ của một cộng đồng tôn giáo riêng. Thứ nhất, thời điểm cuối tháng 12 trùng với giai đoạn kết thúc năm dương lịch, khi nhu cầu gặp gỡ, tổng kết và tặng quà tăng lên. Thứ hai, hệ thống trang trí mang tính thị giác mạnh, dễ tiếp nhận với bất kỳ ai, không đòi hỏi người xem phải hiểu giáo lý. Thứ ba, các hoạt động cộng đồng như đi nhà thờ ngắm hang đá, chụp ảnh cây thông, gặp gỡ bạn bè đêm 24/12 không đòi hỏi người tham gia phải là tín hữu.
Điều này không làm lu mờ ý nghĩa tôn giáo của lễ. Ngược lại, chính vì phần lễ vẫn được cử hành long trọng với sự tham dự rất đông của người Công giáo, còn phần hội lại mở ra cho mọi người, mà Noel ở Việt Nam có hai tầng ý nghĩa song song: tầng phụng vụ dành cho tín hữu và tầng văn hóa dành cho xã hội rộng hơn.
Cần phân biệt phần lễ và phần hội khi nói về Noel
Khi nói "Noel là dịp chung của cả người không theo Công giáo", cần hiểu chính xác điều đang được nói tới. Phần lễ, gồm các thánh lễ trong Mùa Vọng, lễ vọng đêm 24/12 và lễ chính ngày 25/12, vẫn thuộc về đời sống phụng vụ của người Công giáo. Phần hội, gồm trang trí, gặp gỡ, tặng quà và sum họp gia đình, mới là phần được mở rộng ra toàn xã hội. Việc gộp hai phần này làm một sẽ dẫn tới hiểu sai, hoặc là xem nhẹ chiều sâu tôn giáo của lễ, hoặc là áp đặt ý nghĩa tôn giáo lên những người chỉ đơn thuần tham gia không khí lễ hội.
Những hiểu nhầm thường gặp về Giáng sinh ở Việt Nam
Một hiểu nhầm phổ biến là cho rằng đêm 24/12 mới là ngày lễ chính. Như đã trình bày, đêm 24 là lễ vọng, còn ngày 25/12 mới là lễ chính. Hiểu nhầm này thường xuất phát từ việc các hoạt động cộng đồng tập trung mạnh vào đêm 24.
Hiểu nhầm thứ hai là xem hang đá và cây thông chỉ là đồ trang trí thuần túy. Thực tế, theo giải thích của linh mục Trần Ngọc Bảo, cả hai đều gắn với câu chuyện Kinh Thánh về hoàn cảnh Đức Giêsu sinh ra trong máng cỏ giữa mùa đông giá rét.
Hiểu nhầm thứ ba là cho rằng Mùa Giáng sinh kết thúc ngay sau ngày 25/12. Trên thực tế, mùa Giáng sinh kéo dài từ ngày 25/12 đến ngày 6/1, và trong suốt khoảng thời gian đó, mầu nhiệm Giáng sinh tiếp tục được suy niệm và mừng kính.
Hiểu nhầm thứ tư là đồng nhất ba từ Giáng sinh, Noel và Christmas thành ba lễ khác nhau. Theo cách hiểu phổ biến, cả ba đều chỉ cùng một ngày lễ, chỉ khác nhau ở nguồn gốc tên gọi và bối cảnh sử dụng.
| Hiểu nhầm | Cách hiểu đúng |
|---|---|
| Đêm 24/12 là ngày lễ chính | Đêm 24/12 là lễ vọng, ngày 25/12 là lễ chính |
| Hang đá, cây thông chỉ là đồ trang trí | Cả hai tượng trưng cho hoàn cảnh Đức Giêsu sinh ra trong máng cỏ |
| Giáng sinh kết thúc sau 25/12 | Mùa Giáng sinh kéo dài đến ngày 6/1 |
| Giáng sinh, Noel, Christmas là ba lễ khác nhau | Cùng chỉ ngày Đức Giêsu sinh ra |
Tóm lại cần nhớ gì về Giáng sinh ở Việt Nam?
Giáng sinh ở Việt Nam có hai tầng nghĩa cùng tồn tại. Với người Công giáo, đây là lễ kỷ niệm Đức Giêsu sinh ra, được chuẩn bị bằng Mùa Vọng khoảng bốn tuần và cử hành trọng thể qua lễ vọng đêm 24/12 cùng lễ chính ngày 25/12, với hang đá và cây thông là hai biểu tượng trang trí gắn với câu chuyện Kinh Thánh. Với xã hội rộng hơn, đây là dịp tụ tập, quây quần và chia sẻ, nên Noel đã trở thành ngày chung của nhiều gia đình, kể cả những người không theo Công giáo. Phân biệt rõ phần lễ và phần hội là cách hiểu vừa tôn trọng chiều sâu tôn giáo của lễ, vừa giải thích được vì sao không khí Noel ở Việt Nam lại lan tỏa đến vậy.
