TL;DR: Tết Đoan Ngọ (còn gọi Tết Đoan Dương, Tết Giết sâu bọ) diễn ra ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, thường cúng vào giờ Ngọ. Lễ vật chính gồm rượu nếp, trái cây mùa hè, bánh tro, hương hoa, trà; miền Bắc có cơm rượu, bánh gio, mận, vải; miền Trung có thịt vịt, chè kê; miền Nam có bánh ú Bá Trạng, chè trôi nước. Lễ cúng hướng về gia tiên và thần Phật theo tín ngưỡng truyền thống, không gắn với một vị thần cụ thể.
Tết Đoan Ngọ là gì và vì sao cúng vào giờ Ngọ?
Tết Đoan Ngọ là một trong những lễ Tết lớn ở Việt Nam, diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm, còn gọi là Tết Đoan Dương hoặc Tết Giết sâu bọ[1]. Năm 2027, ngày này rơi vào 9/6 dương lịch; năm 2028 vào 28/5. Theo cách giải thích phổ biến trong dân gian, "Đoan" là bắt đầu, "Ngọ" là khoảng 11 đến 13 giờ, lúc mặt trời lên cao nhất; tháng năm âm lịch cũng là tháng Ngọ theo can chi. Mâm cúng thường được chuẩn bị tươm tất và dâng lên bàn thờ vào giờ Ngọ[1]. Việt Nam phong tục cũng chép: "Giữa buổi trưa hôm ấy thì làm cỗ cúng gia-tiên"[2].
Theo sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, mồng năm tháng năm gọi là tết Đoan ngọ hay Đoan dương; sáng sớm hôm ấy người ta ăn rượu nếp, trứng luộc, kê, bánh đa, đào, mận, muỗm, dưa hấu và uống nước dừa[2].
Tết Đoan Ngọ cúng ai trên bàn thờ?
Tết Đoan Ngọ không gắn với một vị thần cụ thể, nhưng vẫn rất quan trọng trong đời sống tinh thần của người Việt[1]. Người dân làm lễ cúng gia tiên, thần Phật theo tín ngưỡng truyền thống, với lễ vật đơn giản: rượu nếp, bánh tro, trái cây mùa hè, hương, trà, hoa[1]. Mâm cúng được xem là cách con cháu thể hiện lòng hiếu thảo và biết ơn[1]. Một số bài văn khấn Đoan Ngọ mời Thổ địa, Táo quân cùng các thần trong nhà trước, rồi mới mời tổ tiên nội ngoại. Việt Nam phong tục kể tích Khuất Nguyên nước Sở gieo mình xuống sông Mịch La ngày mồng năm tháng năm, nhưng ghi rằng ta theo người Tàu ăn Tết này "chứ không cúng gì Khuất-Nguyên"[2].
Cần phân biệt hai lớp: lớp nghi lễ gia đình hướng về tổ tiên, và lớp tục lệ dân gian như giết sâu bọ, nhuộm móng, đeo bùa chỉ cho trẻ. Lớp thứ hai (xem mục bên dưới) không phải việc cúng ai.
Mâm cúng Tết Đoan Ngọ ba miền khác nhau thế nào?
Báo Tin tức (TTXVN) mô tả lễ vật chung là rượu nếp, bánh tro, trái cây mùa hè, hương, trà, hoa, và viết rằng mâm cúng tùy phong tục từng vùng miền[1]. Theo mô tả trên báo chí về mâm cúng ba miền:
| Vùng | Món thường được nhắc | Nét riêng |
|---|---|---|
| Miền Bắc | Cơm rượu nếp cái hoa vàng hoặc rượu nếp cẩm, bánh gio (bánh tro) ăn với mật mía, mận, vải thiều | Cơm rượu để tơi |
| Miền Trung | Thịt vịt, chè kê ăn với bánh tráng vừng, cơm rượu | Dân gian cho rằng thịt vịt tính mát; cơm rượu ép thành khối vuông |
| Miền Nam | Bánh ú Bá Trạng, chè trôi nước, cơm rượu, trái cây | Bánh ú Bá Trạng hình chóp, to hơn bánh tro; cơm rượu vo viên tròn nhỏ |
Mỗi gia đình có thể gia giảm theo nếp nhà.
Tục "giết sâu bọ" và các tục cho trẻ
Tục "giết sâu bọ" là lớp dân gian đặc trưng của Tết Đoan Ngọ. Sách Việt Nam phong tục ghi: người lớn uống rượu hòa ít tam thần đơn hoặc hồng hoàng, gọi là giết sâu bọ; trẻ con ăn xong thì bôi hồng hoàng vào thóp đầu, vào ngực, vào rốn để trừ trùng[2]. Ngày nay, Tết Đoan Ngọ vẫn được gọi là Tết Giết sâu bọ[1].
Một lớp khác là tục lấy lá móng nhuộm đầu ngón tay, ngón chân cho trẻ, trừ ngón trỏ, và tục đeo bùa chỉ ngũ sắc cho trẻ, may áo lụa đem đến cửa chùa in dấu bùa rồi mặc cho trẻ, "có ý để trừ tà ma cho khỏi quấy"[2].
Tết Đoan Ngọ có phải Tết của người Hoa không?
Không hẳn. Tết Đoan Ngọ là lễ Tết lớn ở Việt Nam, diễn ra ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch[1]. Việt Nam phong tục chép rằng tục này không rõ nguyên ủy, có người cho là bắt nguồn từ tích Khuất Nguyên nước Sở, và người Việt thấy người Tàu ăn Tết thì cũng theo[2]. Cộng đồng người Hoa ở Việt Nam cũng giữ tết này: nghiên cứu của Dương Thị Hải Vân về người Hoa ở Thừa Thiên Huế ghi nhận, ngoài các ngày vía ở hội quán, cộng đồng còn theo lịch lễ hội hằng năm của người Hoa và người Việt, với các dịp Tết Nguyên Đán, tết Hàn Thực, tết Thanh Minh, tết Đoan Ngọ, tết Trung thu[3]. Các tục ăn rượu nếp giết sâu bọ, nhuộm móng cho trẻ được Việt Nam phong tục chép là tục của người Việt[2].
Cúng Tết Đoan Ngọ cần chuẩn bị những gì?
Dựa trên mô tả lễ vật và phong tục, một mâm cúng cơ bản gồm:
Miền Trung, miền Nam thường thêm các món ở bảng trên. Trứng luộc, kê, bánh đa, nước dừa mà Việt Nam phong tục nhắc là món ăn sáng sớm hôm ấy, sách không chép là đồ cúng[2].
Những điểm cần lưu ý khi cúng Tết Đoan Ngọ
Thứ nhất, lễ vật nên dùng đồ tươi trong mùa, không cần cầu kỳ. Thứ hai, nhà có bàn thờ Phật thường dâng lễ chay ở đó; bàn thờ gia tiên dâng lễ mặn hay chay tùy nếp nhà. Thứ ba, tục bôi hồng hoàng, nhuộm móng là phong tục cũ được chép trong sách[2], không phải phần bắt buộc của lễ cúng.
Gợi ý của Nhật Nguyệt: hồng hoàng (hùng hoàng) là khoáng chất chứa asen, nên nếu giữ tục giết sâu bọ thì chỉ ăn rượu nếp, hoa quả, không uống rượu pha hồng hoàng và không bôi lên người trẻ nhỏ.
