TL;DR: Tết Trùng Thập diễn ra vào mùng 10 tháng Mười âm lịch, năm 2026 nhằm ngày 18/11 dương lịch. Đây là ngày tết riêng của các thầy thuốc, nhà đồng cốt và người làm nghề bói toán, đồng thời trùng với tết Cơm mới hay tết Hạ nguyên ở nhiều vùng nông thôn. Lễ vật truyền thống gồm bánh dày, chè kho, xôi gạo mới, cúng gia tiên và biếu thầy thuốc hoặc thầy cúng đã chữa bệnh cho gia đình.
Tết Trùng Thập là tết gì và diễn ra vào ngày nào?
Tết Trùng Thập là ngày lễ vào mùng 10 tháng Mười âm lịch, tên gọi bắt nguồn từ chữ "trùng" (lặp lại) và số 10, vì tháng Mười có ngày mùng 10 trùng nhau. Theo cách tính âm dương lịch, năm 2026 ngày này rơi vào 18/11/2026 dương lịch. Đây không phải Tết Nguyên Đán hay Tết Trung Thu, mà là một tết nhỏ trong năm, gắn với đời sống của những người hành nghề chữa bệnh và cúng bái, đồng thời là dịp tạ ơn tổ tiên sau vụ gặt mùa.
Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, in năm 1915, chép rõ: "Mồng mười tháng 10 là tết trùng thập. Tết ấy phần nhiều là các nhà đồng cốt và nhà thầy thuốc mới ăn thôi"[1]. Như vậy, ngay từ đầu thế kỷ 20, Tết Trùng Thập đã được ghi nhận là ngày lễ có tính nghề nghiệp, không phải ngày hội chung của cả nước.
Vì sao gọi là tết của thầy thuốc và nhà đồng cốt?
Theo Phan Kế Bính, các nhà đồng cốt và thầy thuốc ăn Tết Trùng Thập vì hai lý do: một là để cúng cấp trên (thần thánh, tổ nghề), hai là để khoản đãi các đệ tử và bạn hàng[1]. Đây là dịp để những người hành nghề chữa bệnh bằng thuốc hoặc bằng cúng lễ tạ ơn thần linh đã phù hộ cho công việc làm ăn trong năm, đồng thời giữ quan hệ với học trò và khách hàng.
Sách Tục thờ cúng của người Việt của Bùi Xuân Mỹ ghi nhận lễ này thường được tổ chức để tết các thầy lang, các ông đồng bà cốt và những người làm nghề bói toán[2]. Tác giả cho biết thêm, dân chúng nói chung không quan tâm mấy đến tết này, nhiều vùng gộp chung Tết Thường Tân, lễ Hạ nguyên (rằm tháng Mười) và Tết Trùng Thập làm một, vì cả ba đều diễn ra trong tháng Mười[2].
Cách giải thích của Phan Kế Bính mang tính mô tả phong tục đương thời, không phải giáo lý của một tôn giáo. Còn Bùi Xuân Mỹ nhìn Tết Trùng Thập trong bối cảnh tín ngưỡng thờ cúng dân gian, nơi thầy cúng và thầy thuốc có vị trí riêng trong cộng đồng làng xã.
Tết Trùng Thập có phải là tết Cơm mới không?
Tết Trùng Thập và tết Cơm mới là hai tên gọi thường bị dùng lẫn, nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Sách Việt Nam phong tục ghi Tết Trùng Thập vào mùng 10 tháng Mười, còn tết Cơm mới theo Bùi Xuân Mỹ có thể tiến hành vào mùng một, mùng mười hoặc rằm tháng Mười, tùy từng nơi và tùy vụ gặt[2]. Ở nhiều làng, hai lễ này được nhập làm một vào ngày mùng 10 cho tiện việc cúng kiếng.
Bùi Xuân Mỹ giải thích tết Cơm mới còn gọi là tết Hạ nguyên, tết Thường tân. Thời Lý Trần, sau vụ mùa tháng Mười, các quan đi thăm ruộng thu lúa thuế, rồi sau đó là mùa săn bắn làm vui[2]. Tết Cơm mới do từng gia đình làm, lấy lúa mới gặt về, phơi khô, xay giã, thổi xôi cúng gia tiên; sau lễ này người ta mới bắt đầu ăn cơm gạo mới[2]. Đây là điểm khác biệt cơ bản: Tết Trùng Thập thiên về tạ ơn thần thánh và thầy thuốc, còn tết Cơm mới thiên về tạ ơn tổ tiên và mùa màng.
Nơi nào còn giữ tục ăn Tết Trùng Thập?
Theo Phan Kế Bính, ở vùng phủ Hoài, người ta làm bánh dày, nấu chè kho, trước cúng thần, cúng gia tiên, rồi đem biếu những người quen thuộc[1]. Còn ở vùng Thanh Trì, người ta ăn Tết Trùng Thập vào ngày 21 tháng 10, không phải mùng 10[1]. Sự khác biệt này cho thấy ngay trong cùng một tỉnh, tục lệ đã có thể lệch ngày do điều kiện canh tác và thói quen từng làng.
Bùi Xuân Mỹ ghi nhận các dân tộc Việt Bắc, Tây Bắc, Tây Nguyên đều có loại tết Cơm mới, tổ chức vào những ngày khác nhau sau vụ gặt[2]. Như vậy, ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, Tết Trùng Thập gắn với thầy thuốc và đồng cốt; ở vùng núi và Tây Nguyên, tết Cơm mới gắn với chu kỳ nông nghiệp và có thể không trùng ngày mùng 10 tháng Mười.
Cách làm lễ Tết Trùng Thập gồm những gì?
Lễ vật Tết Trùng Thập tùy theo điều kiện từng gia đình và từng vùng. Theo Phan Kế Bính, ở vùng phủ Hoài, lễ vật chính là bánh dày và chè kho, cúng thần và gia tiên, sau đó biếu người quen[1]. Bánh dày làm từ gạo nếp giã nhuyễn, chè kho nấu từ đỗ xanh và đường, là những món có thể làm từ nguyên liệu sẵn có sau vụ mùa.
Đối với nhà có người ốm đã được thầy thuốc hoặc thầy cúng chữa khỏi, lễ có thể làm to hơn. Bùi Xuân Mỹ cho biết: "những người được chữa lành bệnh và những người tin vào đồng bóng, bói toán thường có lễ tết rất to và các gia chủ được tết cũng bày lễ thịnh soạn để tạ ơn thần thánh và khoản đãi các đệ tử và bạn hàng"[2]. Đây là nét đặc trưng khiến Tết Trùng Thập khác với các tết nông nghiệp thuần túy.
Về trình tự cúng lễ, có thể tham khảo cách cúng gia tiên trong ngày tết nói chung: bày mâm cỗ tại bàn thờ gia tiên, thắp hương, khấn vái, rồi sau đó mới dùng cơm. Sách Tục thờ cúng của người Việt mô tả cảnh cúng tết: "Các lễ vật sắm dần, tới đâu bày luôn tới đó"[3], cho thấy việc chuẩn bị có thể kéo dài nhiều ngày trước lễ chính.
Tết Trùng Thập có phải ngày lễ lớn không?
Không. Tết Trùng Thập là tết nhỏ, chỉ phổ biến ở một số vùng và một số nhóm nghề. Dân chúng không quan tâm mấy đến tết này, và nhiều vùng gộp chung các tết như tết Thường tân, lễ Hạ nguyên và tết Trùng thập vào làm một, vì đều tiến hành trong tháng Mười[2]. Điều này khác với Tết Nguyên Đán, Tết Đoan Ngọ hay Tết Trung Thu là những ngày lễ có quy mô toàn xã hội.
Tuy vậy, với những gia đình có truyền thống làm thuốc hoặc làm nghề cúng bái, Tết Trùng Thập vẫn là dịp quan trọng để tạ ơn tổ nghề và giữ mối quan hệ với khách hàng, học trò. Ở góc độ văn hóa, đây là một trong số ít ngày lễ gắn với nghề nghiệp chứ không gắn với chu kỳ thiên nhiên hay tín ngưỡng phổ quát.
Bảng so sánh Tết Trùng Thập với các tết trong tháng Mười
| Tên lễ | Ngày | Đối tượng chính | Lễ vật tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Tết Trùng Thập | Mùng 10 tháng Mười (có nơi 21 tháng Mười) | Thầy thuốc, đồng cốt, thầy bói | Bánh dây, chè kho, xôi, gà, rượu |
| Tết Cơm mới | Mùng 1, mùng 10 hoặc rằm tháng Mười | Gia tiên, thần nông | Xôi gạo mới, đặc sản thu đông |
| Lễ Hạ nguyên | Rằm tháng Mười | Thần Tam Thanh, gia tiên | Hương hoa, cỗ chay hoặc mặn |
| Tết Thường Tân | Tháng Mười (không cố định) | Gia tiên | Gạo nếp mới, quà biếu |
Bảng trên tổng hợp từ Phan Kế Bính[1] và Bùi Xuân Mỹ[2]. Cần lưu ý, cách phân chia này chỉ là tương đối, vì nhiều vùng gộp các lễ làm một và tên gọi có thể khác nhau.
Vì sao Tết Trùng Thập gắn với tháng Mười?
Tháng Mười âm lịch là thời điểm kết thúc vụ gặt mùa ở nhiều nơi. Phan Kế Bính giải thích rằng nhà quê đại để vì việc gặt hái đã xong, nhớ đến công tiên nông mà cúng tế, và an ủi cho sự khó nhọc một ngày[1]. Đây là lý do khiến các lễ trong tháng Mười thường mang ý nghĩa tạ ơn và nghỉ ngơi sau mùa vụ.
Ngoài ra, tháng Mười còn có lễ Hạ nguyên vào rằm, theo quan niệm Đạo giáo và Phật giáo là ngày thiên đình cử thần Tam Thanh xuống trần xem xét tốt xấu[2]. Vì vậy, nhiều gia đình chọn tháng Mười để làm lễ cầu phúc, tránh họa, và tiện thể làm luôn tết Cơm mới hoặc Tết Trùng Thập.
Gợi ý của Nhật Nguyệt: làm lễ Tết Trùng Thập hôm nay thế nào?
Nếu gia đình bạn có truyền thống làm thuốc hoặc thờ tổ nghề, có thể chuẩn bị một mâm lễ đơn giản gồm hương, hoa, quả, xôi gạo mới và một món bánh truyền thống như bánh dày hoặc bánh chưng. Lễ cúng gia tiên nên làm trước, sau đó mới đến lễ tạ ơn thần thánh hoặc tổ nghề nếu có bàn thờ riêng.
Nếu không theo nghề thuốc hay nghề cúng, bạn vẫn có thể dùng ngày mùng 10 tháng Mười để cúng cơm mới, tạ ơn tổ tiên và nhắc con cháu nhớ công lao người đi trước. Đây là cách hiểu phù hợp với tinh thần của tết Cơm mới mà Bùi Xuân Mỹ mô tả[2], và không đòi hỏi lễ vật cầu kỳ.
