
TL;DR: Sách cổ Bát trạch minh kính, Trạch pháp cử ngung và Dương trạch thập thư ghi nhiều thế nhà bị coi là xấu: đường đâm thẳng vào cửa, đường vòng quay lưng như cánh cung, nhà bên cao vọt, tường thẳng xung cửa, cầu xung nhà, đền chùa ngay trước cửa, hai cửa đối nhau. Sách chỉ ghi chữ hung mà không giải thích vì sao. Đây là quy tắc của sách thuật số, chưa được nghiên cứu kiểm chứng.
Sách cổ xếp những thế nhà nào vào loại hình sát?
Các sách dương trạch đều dành phần đầu bàn về thế đất, thế đường, thế nhà xung quanh trước khi bàn tới hướng và tuổi. Bát trạch minh kính (đề Dương Quân Tùng, Nhược Quán đạo nhân biên, đời Thanh) liệt kê một loạt thế bị coi là xấu ngay trong mục bàn về cửa: cửa nhà đối diện cửa công đường, nhà ngục, nhà kho, cửa miếu, cổng thành; đường đi đâm thẳng vào cửa; đường vòng ra xa như cánh cung quay lưng[1]. Trạch pháp cử ngung của Chu Diệu (tự Húc Luân) mở rộng danh sách sang đường xung thẳng, nhọn bắn, vòng ngược, hình chữ bát, chữ nhân, chữ thập nhìn thẳng vào nhà, nhà bên cao vọt, nóc nhà, tường thẳng xung cửa, cầu xung nhà, đền chùa gần ngay trước cửa[2]. Dương trạch thập thư của Vương Quân Vinh (1726) lại đặt vấn đề ở tầm thế đất: ưa nước và đường ôm vòng, kỵ nước và đường quay lưng chạy ngược[3].
Đây là quy tắc của sách thuật số, chưa được nghiên cứu kiểm chứng. Sách ghi chữ "hung" rồi thôi, không giải thích vì sao. Người đọc hôm nay có thể dùng để hiểu cách người xưa nhìn cảnh quan quanh nhà, không nên đọc như lời báo trước cho một căn nhà cụ thể.
Bát trạch minh kính ghi gì về cửa nhà đối diện và đường đâm thẳng?
Nguyên văn chữ Hán trong bản lưu hành ghi: "屋门对衙门、狱门、仓门、庙门、城门者凶,街道直冲门者凶,街反出如弓背者凶"[1]. Dịch sát từng vế: cửa nhà đối diện cửa nha môn thì hung; đối diện cửa nhà tù thì hung; đối diện cửa nhà kho thì hung; đối diện cửa miếu thì hung; đối diện cổng thành thì hung; đường phố đâm thẳng vào cửa thì hung; đường phố vòng ra như lưng cánh cung thì hung.
Về chữ nghĩa, 衙门 (nha môn) là công đường của quan lại thời phong kiến, 狱门 là cửa nhà giam, 仓门 là cửa kho lương, 庙门 là cửa miếu thờ thần. Không nên suy chữ 衙门 ra "trụ sở cơ quan" theo nghĩa hành chính ngày nay: đó là một thiết chế đã khác hẳn về quy mô và nhịp sống. Bản dịch của Gia Linh (2009) chuyển vế đường đâm thẳng thành lời cảnh báo cửa nhà bị đường đi đâm thẳng vào là bất lợi[4].
Cùng chỗ bàn cửa, sách còn dặn không nên mở nhiều cửa vì mở nhiều thì khí tán, và đường vào không nên rẽ nhiều ngả vì nhiều ngả thì nhà yếu[1][4]. Sách cũng có câu "宅无吉凶,则门路为吉凶" (nhà không tự có tốt xấu, cửa và đường mới làm ra tốt xấu)[1].
Trạch pháp cử ngung bàn đường, nước, nhà bên cao và đền chùa ra sao?
Chu Diệu đặt nguyên lý gọn hơn: đường đi thẳng tới là khí tới, đường ngang là chặn khí, cho nên đường nên uốn cong ôm nhà. Nguyên văn: "宜湾曲环抱,若直冲、尖射、反弓……向对皆凶"[2]. Dịch ý: nên uốn cong ôm vòng; nếu xung thẳng, nhọn bắn, vòng ngược mà nhìn thẳng vào nhà thì đều hung.
Về nhà bên cạnh, sách ghi bốn phía có nhà bên cao vọt, hay có nóc nhà, tường thẳng xung vào cửa, thì dù có che chắn vẫn khó tránh lỗi[2]. Về cầu, sách kỵ cầu xung nhà và xung cửa. Về đền chùa, nguyên văn: "神庙佛寺,宜远不宜近,忌开门便见"[2], nghĩa là miếu thờ và chùa Phật nên ở xa, không nên ở gần, kỵ mở cửa ra là thấy ngay.
Câu này nói về vị trí so với nhà, không phán xét nơi thờ tự. Chùa, đình làng là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cả cộng đồng; điều sách bàn chỉ là khoảng cách và hướng nhìn từ cửa nhà.
Dương trạch thập thư nói gì về nước và đường ôm vòng?
Vương Quân Vinh mở đầu bằng câu ca: "陽宅來龍原無異,居處須用寬平勢……前後有水環抱貴,左右有路亦如然,但遇返跳必須忌"[3]. Ý là nền nhà nên rộng và bằng; phía trước phía sau có nước ôm vòng là quý; trái phải có đường cũng vòng như thế; gặp thế "phản khiêu" (quay lưng chạy ngược) thì phải kỵ.
Sách cũng kể danh sách nơi không nên ở: không ở chỗ đầu đường xung thẳng, không ở trong chùa miếu, không gần đền thờ, lò gốm, công đường; không ở chỗ cây cỏ không mọc, đất chiến trường cũ, chỗ nước chảy thẳng vào, chỗ sống núi đâm thẳng, chỗ cửa thành lớn, chỗ đối diện cửa nhà tù, chỗ cửa sông lớn[3]. Danh sách này trộn nhiều mối lo khác nhau: có cái là lo về an toàn, có cái là lo về phong thủy, có cái là kiêng kỵ dân gian. Sách không phân loại giúp người đọc.
Hai cửa đối nhau có phải là "mạ môn" trong sách cổ?
Bản chép Bát trạch minh kính có câu gọi hai cửa đối thẳng nhau là "mạ môn" (cửa cãi), chủ nhà không hòa[5]. Tuy nhiên câu ấy nằm trong một danh sách đánh số 35 mục, có thể do người chép đời sau thêm vào, chưa rõ có trong bản khắc cổ hay không. Vì vậy nên ghi nhận đây là câu lưu truyền trong bản chép hiện có, chưa đủ căn cứ để nói sách đã chắc chắn viết như thế từ đầu. Bản dịch Gia Linh (2009) cũng chuyển ý hai cổng chính đối diện nhau là thế cãi nhau, chủ bất hòa[4].
Một điểm khác cùng chỗ bàn cửa: sách dặn ba lớp cửa không nên thẳng hàng, mà nên dịch qua dịch lại; nóc cổng không nên cao quá nhà chính[1][4].
Bảng đối chiếu: hình sát, sách nào ghi, chữ gốc tóm lược
| Hình sát | Sách ghi | Chữ gốc tóm lược | Sách có giải thích không |
|---|---|---|---|
| Đường đâm thẳng vào cửa | Bát trạch minh kính; Trạch pháp cử ngung | "街道直冲门者凶"; "直冲……皆凶" | Không, chỉ ghi hung |
| Đường vòng quay lưng như cánh cung | Bát trạch minh kính; Trạch pháp cử ngung | "街反出如弓背者凶"; "反弓" | Không |
| Cửa đối diện nha môn, nhà tù, kho, miếu, cổng thành | Bát trạch minh kính | "屋门对衙门、狱门、仓门、庙门、城门者凶" | Không |
| Nhà bên cao vọt, nóc nhà, tường xung cửa | Trạch pháp cử ngung | "邻屋高昂,及门前直脊,直墙冲对,纵有遮隔,终难免咎" | Không, chỉ nói che chắn cũng khó tránh |
| Cầu xung nhà, xung cửa | Trạch pháp cử ngung | "橋梁……切忌冲宅冲门" | Có, nói cầu là chỗ người qua lại đông |
| Đền chùa gần, mở cửa là thấy | Trạch pháp cử ngung; Dương trạch thập thư | "神庙佛寺,宜远不宜近"; "不居寺廟" | Không giải thích cơ chế |
| Hai cửa đối nhau | Bản chép Bát trạch minh kính (chưa rõ bản khắc) | "两门对而谓之骂门" | Không |
| Nước, đường quay lưng chạy ngược | Dương trạch thập thư | "但遇返跳必須忌" | Không |
Vì sao sách chỉ ghi "hung" mà không giải thích?
Đây là điểm dễ bị lấp bằng lời giải thích của người đời sau. Sách cổ liệt kê thế nhà rồi ghi chữ hung, không nói cơ chế. Những lời giải thích hay gặp hiện nay như "khí xung thẳng", "âm khí nơi thờ tự", "tia nắng phản chiếu" đều là cách hiểu của người đời sau, không phải lời của sách. Cũng vậy, việc ứng các thế ấy vào nhà phố ở ngã ba, ngõ cụt, nhà gần đình chùa hay nhà thờ họ ở làng Việt là sự mở rộng của người đọc hiện đại, không có trong nguyên văn.
Có một tầng quan sát khác đáng nêu: nhiều thế bị sách kỵ trùng với mối lo thực tế về an toàn và sinh hoạt. Đường đâm thẳng vào cửa là chỗ xe lao tới khó tránh; nhà bên cao hơn che mất nắng và thông gió; cầu đông người qua lại thì ồn. Sách cổ không tách hai tầng ấy ra, nhưng người đọc hôm nay có thể tách để hiểu vì sao những thế này được truyền miệng lâu đến vậy.
Cùng một cửa, vì sao các sách có thể cho kết luận khác nhau?
Mỗi sách xét cửa theo một việc khác nhau. Bát trạch minh kính xét cửa theo hướng nhà hợp tuổi: mở cửa ở phương Sinh Khí, Thiên Y, Diên Niên, Phục Vị thì tốt, ở phương Tuyệt Mệnh, Ngũ Quỷ, Lục Sát, Họa Hại thì xấu[1]. Trạch pháp cử ngung xét theo vận nhà theo thời gian (Huyền Không): gạt lối du niên sang một bên, thay bằng cách tính sao theo vận và theo thời điểm[2]. Các đoạn bàn hình sát ở trên thì xét địa hình, đường, nước quanh nhà, đặt hình thế lên trước hướng.
Vì thế cùng một cửa nhà, các lối xét có thể cho kết luận khác nhau. Muốn biết phương cửa nhà mình tốt hay xấu theo năm sinh, tra bằng tiện ích Xem hướng nhà đất.
Đọc sách cổ về hình sát hôm nay thế nào?
Các sách trên viết cho người làm nghề và người dựng nhà trong xã hội cũ. Chúng ghi một cách nhìn cảnh quan: nhà đẹp khi đường và nước ôm vòng, xấu khi bị đâm thẳng hay bị che lấp. Người đọc hôm nay có thể dùng để soi lại bố cục nhà mình theo nhu cầu thật về nắng, gió, lối đi, tiếng ồn, không dùng để kết luận về vận mệnh hay tài sản của một gia đình.
Các bài riêng trên site đi sâu từng thế: Phản Cung Sát bàn đường vòng quay lưng, Xuyên Tâm Sát bàn đường đâm thẳng, Thiên Trảm Sát bàn nhà bên cao chặt xuống.
