
TL;DR: Hóa khí cách là cách cục xét khi hai thiên can hợp nhau (Giáp Kỷ, Ất Canh, Bính Tân, Đinh Nhâm, Mậu Quý) và sinh đúng tháng để hành hóa ra nắm quyền. Sách xưa đòi thêm điều kiện chi tháng, can tàng, không bị khắc phá; nếu thiếu thì chỉ là hợp mà không hóa. Các sách không thống nhất hoàn toàn về điều kiện và về việc các can chi còn lại có hóa theo hay không.
Hóa khí cách là gì và vì sao chỉ xét hai can hợp?
Hóa khí cách là cách cục dựa trên thiên can ngũ hợp: hai can đứng cạnh nhau trong tứ trụ hợp thành một hành mới, và hành mới ấy phải nắm được khí của tháng sinh thì mới gọi là hóa. Sách Thiên Lý mệnh cảo của Vi Thiên Lý (1935) định nghĩa ngắn gọn: can ngày hợp với can tháng hoặc can giờ, sinh đúng tháng của hành hóa ra, và trong tứ trụ không có hành khắc chế hành ấy, thì thành cách[1].
Điều kiện thứ nhất là vị trí hợp. Hai can phải đứng liền nhau mới hợp được; can năm với can giờ cách xa nhau thì không tính. Vì vậy hóa khí cách chỉ khả dĩ khi can ngày hợp với can tháng hoặc can giờ. Điều kiện thứ hai là tháng sinh. Mỗi cặp hợp chỉ hóa ra một hành, và hành ấy phải đắc lệnh đúng mùa. Điều kiện thứ ba là không bị khắc phá: trong tứ trụ không được có hành khắc hành hóa ra, cũng không được có can tranh hợp làm phân tán lực hợp.
Năm cặp ngũ hợp và hành hóa ra theo sách
Bảng dưới đây tổng hợp năm cặp hợp, hành hóa ra, tháng sinh mà sách đòi, và điều sách nói làm phá hóa. Cột nào sách không nói thì để trống, không suy diễn thêm.
| Cặp hợp | Hành hóa | Tháng sinh sách đòi | Điều sách nói làm phá hóa | Nguồn |
|---|---|---|---|---|
| Giáp Kỷ | Thổ | Thìn, Tuất, Sửu, Mùi | Có can chi hành Mộc; can Giáp hoặc Kỷ khác tranh hợp | Thiên Lý mệnh cảo[1]; Tử Bình chân thuyên[2] |
| Ất Canh | Kim | Tị, Dậu, Sửu, Thân | Có can chi hành Hỏa | Thiên Lý mệnh cảo[1] |
| Bính Tân | Thủy | Thân, Tý, Thìn, Hợi | Có can chi hành Thổ | Thiên Lý mệnh cảo[1] |
| Đinh Nhâm | Mộc | Hợi, Mão, Mùi, Dần | Có can chi hành Kim | Thiên Lý mệnh cảo[1] |
| Mậu Quý | Hỏa | Dần, Ngọ, Tuất, Tị | Có can chi hành Thủy | Thiên Lý mệnh cảo[1] |
Cách liệt kê này là của Thiên Lý mệnh cảo, một cuốn sách in năm 1935. Các sách khác có thể ghi tháng hơi rộng hơn hoặc hẹp hơn. Chẳng hạn Tử Bình chân thuyên bình chú dẫn bảng của Tử Bình tứ ngôn tập dịch, trong đó tháng Dần thì Đinh Nhâm hóa Mộc là chính hóa, còn tháng Mão thì Ất Canh không hóa vì Ất quy về Giáp, tháng Tị thì Bính Tân có thể hóa Hỏa chứ không hóa Thủy[2]. Bảng này chi tiết hơn nhưng cũng nhiều chỗ đánh dấu là không hóa, cho thấy ngay trong sách xưa, tiêu chuẩn hóa đã không đồng nhất.
Chân hóa và giả hóa: Tử Bình chân thuyên dẫn Trích thiên tủy phân biệt thế nào?
Chân hóa là khi hành hóa ra đắc lệnh, được chi tháng và các chi khác nâng đỡ, không bị khắc phá. Giả hóa là khi hợp mà hành hóa ra yếu ớt, bị can chi khác kéo lệch, hoặc bản thân nhật chủ còn gốc rễ khiến không chịu hóa hẳn. Tử Bình chân thuyên bình chú phần bình của Từ Lạc Ngô (1936) dẫn Trích thiên tủy chinh nghĩa để phân biệt: ví dụ Đinh Nhâm hợp sinh tháng Mão, Mộc đắc lệnh, giờ gặp Thìn, can tàng Mộc lộ ra thì là Đinh Nhâm hóa Mộc thật; còn nếu trong tứ trụ có hai Giáp hai Kỷ cùng hợp, hoặc nhật chủ có ấn sinh, thì hóa không trọn, gọi là giả hóa[2].
Cũng trong đoạn ấy, Từ Lạc Ngô nêu một điểm quan trọng: chỉ hai can hợp mới tính là hóa, các can chi còn lại không hóa theo. Ông phê phái theo “hóa khí thập đoạn cẩm” đã coi cả tứ trụ và cả can chi vận hạn đều hóa, và cho đó là hiểu lầm lớn[2]. Đây là chỗ các phái không thống nhất: một số sách đời sau vẫn luận theo lối cả bốn trụ đều chuyển hóa, trong khi dòng Tử Bình chân thuyên giữ quan điểm hẹp.
Hóa thần kỵ gì, hỉ gì?
Hành hóa ra gọi là hóa thần. Trích thiên tủy bổ chú của Từ Lạc Ngô (1937) bàn: hóa thần sợ nhất là hoàn nguyên, tức là gặp lại hành gốc của một trong hai can đã hợp. Ví dụ Giáp Kỷ hóa Thổ, nếu vận gặp Giáp, Ất, Dần, Mão thì Mộc trở lại khắc Thổ, phá mất thế hóa[3]. Theo lẽ hành khắc hóa thần, Ất Canh hóa Kim thì kỵ Hỏa (Bính, Đinh, Tị, Ngọ), Bính Tân hóa Thủy thì kỵ Mậu Thổ, Đinh Nhâm hóa Mộc kỵ Canh Kim, Mậu Quý hóa Hỏa kỵ Nhâm Quý[3].
Ngược lại, hóa thần hỉ được sinh phù và hành vượng địa. Sách nói hóa thần phải hành vận vượng thì mới phát huy được; nếu không có vận giúp thì cách cũng khó thành tựu[3]. Tử Bình chân thuyên bình chú thì nhấn mạnh: hóa khí có mạnh yếu, mạnh thì nên tiết, yếu thì nên phò, chứ không thể máy móc cho rằng cứ gặp ấn là tốt[2].
Hợp mà không hóa: khi nào chỉ là hợp suông?
Hợp mà không hóa là trường hợp hai can hợp nhau nhưng hành hóa ra không đắc lệnh, hoặc bị khắc phá, hoặc bị tranh hợp. Tử Bình chân thuyên có hẳn một chương bàn về việc này, mang tên “luận thập can hợp nhi bất hợp”, trong đó phân biệt các kiểu: hợp mà không hóa vì tháng không đắc khí, vì có can khác đến tranh, vì hợp mà bị xung phá ở chi, hoặc vì nhật chủ còn gốc rễ không chịu theo[2].
Thiên Lý mệnh cảo cũng liệt kê ba kiểu phá: phá vì khắc (ví dụ Bính Tân hóa Thủy mà trong tứ trụ có Mậu, Mùi, Tuất đều là Thổ khắc Thủy), phá vì đố (hai Đinh tranh hợp một Nhâm, lực hợp bị chia nên không hóa được), và phá vì hóa (Đinh Nhâm trong tứ trụ hóa Mộc, Mộc ấy khắc Thổ của Giáp Kỷ, làm hỏng cách hóa Thổ)[1]. Sách cũng nêu các trường hợp “chuyển bại thành thành” khi có cứu giải, nhưng đó là bàn thêm, không phải điều kiện tiên quyết.
Ví dụ tứ trụ trong sách
Thiên Lý mệnh cảo dẫn một số ví dụ để minh họa, trong đó có hai trường hợp sát với chủ đề bài này[1]:
- Giáp Kỷ hóa Thổ sinh tháng Tuất: tứ trụ Mậu Thìn, Nhâm Tuất, Giáp Thìn, Kỷ Tị. Sách bàn: Giáp Mộc sinh cuối thu, Thổ vượng nắm quyền, Giáp hợp Kỷ mà hóa Thổ, không thấy Mộc khác đến khắc, nên cách thuần túy.
- Ất Canh hóa Kim sinh tháng Dậu: tứ trụ Giáp Thân, Quý Dậu, Ất Sửu, Canh Thìn. Sách bàn: Ất hợp Canh hóa Kim, tiết trọng thu, hóa thần đắc lệnh, bốn trụ không có Hỏa khắc phá, nên là mệnh đẹp.
Vì sao hóa khí cách hiếm và các phái không thống nhất?
Hóa khí cách hiếm vì phải hội đủ nhiều điều kiện cùng lúc: hai can đứng liền nhau, tháng sinh đúng hành hóa, không có can chi khắc phá, không có can tranh hợp. Chỉ riêng việc tháng sinh phải rơi đúng một trong bốn tháng của hành hóa đã loại bỏ phần lớn trường hợp. Thêm nữa, nhiều tứ trụ có hợp nhưng hành hóa ra lại yếu, nên chỉ được xếp vào giả hóa hoặc không hóa.
Các sách không thống nhất ở ba điểm chính. Thứ nhất, phạm vi hóa: Từ Lạc Ngô giữ quan điểm chỉ hai can hợp mới hóa, còn một số sách đời sau luận rộng ra cả tứ trụ[2]. Thứ hai, điều kiện tháng: bảng tháng của Tử Bình tứ ngôn tập dịch chi tiết và khắt khe hơn danh sách tháng của Thiên Lý mệnh cảo[1][2]. Thứ ba, cách xử lý tranh hợp: có sách cho rằng hai can cùng hợp một can là đố hợp, không hóa; có sách lại cho rằng vẫn có thể hóa nếu lực đủ mạnh[1].
Vì những khác biệt ấy, cùng một tứ trụ có thể được phái này xếp vào hóa khí cách, phái khác lại xếp vào hợp mà không hóa. Người đọc nên xem đây là quy ước của từng sách, không phải một chuẩn mực duy nhất. Các sách Bát Tự đều là tư liệu của một môn thuật số, chưa có kiểm chứng độc lập nào về hiệu lực dự đoán của chúng.
