Lễ hội chùa Cổ Lễ (hội Ông) ở Ninh Bình: nghi lễ, hội bơi chải và các dòng họ

Lễ hội chùa Cổ Lễ là gì và diễn ra khi nào?

Lễ hội chùa Cổ Lễ, dân gian quen gọi là hội Ông, là lễ hội mùa thu của cư dân vùng đất Thiên Trường xưa, nay thuộc xã Cổ Lễ, tỉnh Ninh Bình (trước 7/2025 là thị trấn Cổ Lễ, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định)¹³. Hội diễn ra từ ngày 13 tới 16 tháng Chín âm lịch hằng năm, chính hội là ngày 14 tháng Chín, ngày tưởng niệm Đức Thánh Tổ hóa thân¹. Câu ca trong vùng đã ghi lại nhịp hội ấy: "Dù ai buôn bán trăm nghề, Mười tư tháng chín thì về hội Ông"¹.

Loại tri thức: Lịch phápDữ kiện lịch pháp. Tính ra được bằng phép tính lịch, kiểm chéo được với lịch in hay một bảng tính độc lập. Năm loại nhãnNgày hội tính theo âm lịch nên mỗi năm rơi vào một ngày dương lịch khác nhau. Năm 2025, lễ hội diễn ra từ ngày 2 tới 5/11 dương lịch, tương ứng 13 tới 16 tháng Chín âm lịch².

Chùa Cổ Lễ còn có tên chữ là Thần Quang tự, theo tư liệu của Cục Di sản văn hóa thì chùa có lịch sử hình thành và phát triển từ thời Lý³. Ngoài thờ Phật, chùa còn thờ Đức Thánh Tổ Thiền sư Nguyễn Minh Không, vị được dân gian mệnh danh là "Nam Thiên Tam Vị Thánh Tổ"¹.

Chùa Cổ Lễ khác chùa Keo Hành Thiện ở chỗ nào?

Hai ngôi chùa cùng thờ dòng Thánh Tổ thời Lý và cùng mở hội tháng Chín âm lịch, nhưng là hai di tích riêng biệt, không nên lẫn. Chùa Keo Hành Thiện ở xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường cũ, thờ Đức Thánh Tổ Thiền sư Dương Không Lộ, hội tổ chức từ 12 tới 15 tháng Chín âm lịch và được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019¹. Chùa Cổ Lễ thờ Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không, hội từ 13 tới 16 tháng Chín âm lịch và vào Danh mục năm 2023¹².

Cả hai nơi đều có hội bơi chải, nhưng hội bơi chải chùa Keo Hành Thiện diễn ra trên sông Ninh Cơ với các chân chèo nam giới tuổi 20 tới 30, có thể đứng chải suốt quãng đường đua dài hơn 60 km, theo lời kể được báo Nhân Dân ghi lại¹. Hội bơi chải chùa Cổ Lễ có quy mô và thể lệ riêng, gắn với năm dòng họ trong xã, trình bày ở phần dưới.

Truyền thuyết về Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không được kể thế nào?

Loại tri thức: Trường phái: Truyền thuyết dân gianDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnTruyền thống quy cho Thiền sư Nguyễn Minh Không, tức Lý Quốc Sư, vai trò chữa bệnh cho vua Lý. Đây là truyền thuyết được truyền tụng trong dân gian và trong các tư liệu của chùa, không phải sự kiện lịch sử đã được nghiên cứu hiện đại kiểm chứng. Nghiên cứu hiện đại không coi các tình tiết chữa bệnh thần kỳ trong truyền thuyết là đã chứng minh.

Cũng theo truyền thống ấy, Nguyễn Minh Không cùng Dương Không Lộ và Từ Đạo Hạnh được xếp vào nhóm ba vị Thánh Tổ của Phật giáo Việt Nam, dân gian gọi là "Nam Thiên Tam Vị Thánh Tổ"¹. Cách xếp nhóm này là cách gọi của truyền thống, không phải một phân loại học thuật.

Lễ hội chùa Cổ Lễ có những nghi lễ nào?

Phần lễ của hội gồm các nghi thức cổ truyền được bảo lưu qua nhiều thế hệ. Theo Trưởng ban Tổ chức lễ hội chùa Cổ Lễ Nguyễn Quang Trình, đây là một trong những lễ hội truyền thống tiêu biểu còn giữ được nhiều nghi thức văn hóa cổ truyền, như lễ rước Phật, đấu vật, đánh cờ người, phản ánh đời sống văn hóa của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước¹.

Một nét riêng của hội chùa Cổ Lễ là nghi lễ dâng hương tưởng niệm các nhà sư hy sinh trong các cuộc kháng chiến của dân tộc¹. Theo tài liệu của Bảo tàng tỉnh Nam Định, năm 1947, tại chùa Cổ Lễ đã làm lễ phát nguyện cho 27 nhà sư xung phong ra mặt trận bảo vệ Tổ quốc¹.

Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnLễ hội chùa Cổ Lễ năm 2025 có các hoạt động: lễ rước Phật, rước Đức Thánh Tổ, các tiết mục diễn xướng tâm kinh, cùng những trò chơi dân gian như đấu vật, cờ người, múa lân sư rồng, hát chèo, hát văn².

Trình tự nghi lễ theo ngày

Các nguồn không công bố một thời khóa biểu chi tiết tới từng giờ cho cả bốn ngày, nên bảng dưới đây tổng hợp những mốc mà nguồn nêu, kèm phần chưa có nguồn xác nhận.

Việc phân bổ cụ thể nghi lễ nào vào ngày nào, ngoài mốc chính hội 14 tháng Chín, chưa được các nguồn tham khảo nêu rõ.

Hội thi bơi chải chùa Cổ Lễ có gì đặc biệt?

Điểm nhấn của hội là hội thi bơi chải trên dòng sông khu vực chùa². Hội thi có sự tham gia của năm dòng họ lớn trong xã: Nguyễn, Phan, Lê, Dương và Đào Phạm Dương (còn gọi là Dương nhì), chia làm bốn chải². Các đội được phân biệt qua màu sắc quần áo xanh, đỏ, tím, vàng².

Cách sắp xếp năm dòng họ vào bốn chải, và việc dòng họ nào ghép với dòng họ nào, chưa được nguồn nêu cụ thể.

Về địa bàn thi đấu, theo tư liệu di tích, hồ Chu Trước (còn có tên gọi là hồ A Nốc) bao quanh nhà Hội quán và chùa Chính, thông với sông Cổ Lễ; trong lễ hội, hồ là nơi neo đậu thuyền chải của các trai bơi vào lễ Thánh trước khi xuất phát³. Như vậy, hồ và sông trước chùa cùng tham gia vào không gian của hội đua.

Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnTrong quan niệm của cư dân vùng sông nước, hội bơi chải vừa là dịp thi tài, vừa là cách tưởng nhớ nghề chài lưới gắn với các vị Thánh Tổ. Ở chùa Keo Hành Thiện, lễ hội bơi chải được giải thích là kỷ niệm nghề chài lưới thời niên thiếu của Đức Thánh Tổ¹. Với chùa Cổ Lễ, các nguồn tham khảo chưa ghi lại một cách giải thích tương tự.

Chùa Cổ Lễ có kiến trúc gì đáng chú ý?

Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnChùa Cổ Lễ là một quần thể kiến trúc trải rộng theo hướng Đông Tây, gồm nhiều hạng mục: Tháp Cửu phẩm liên hoa, cầu cuốn, tam quan, Hội quán Phật giáo (chùa Trình), đền thờ Đức Thánh Trần và Thành hoàng (Linh Quang tự), Phủ Mẫu, chùa Chính, nhà Tổ, nhà Giảng đường, hai dãy hành lang tả hữu mỗi dãy 25 gian, Phương đình, gác chuông "Kim Chung Bảo Các", và khu vườn tháp mộ của Hòa thượng Phạm Quang Tuyên và Hòa thượng Thích Thế Long³.

Tháp Cửu phẩm liên hoa có hình bát giác, xây giữa hồ lớn, kích thước 22,85m x 18,35m, cao 26,30m, gồm 11 tầng: một tầng đế, chín tầng hoa sen và một tầng đỉnh³. Trụ chịu lực của tháp là cột tròn ở chính giữa, thiết kế theo thế thượng thu hạ thách; vòng quanh thân cột là 64 bậc thang từ chân lên tới đỉnh, nơi đặt tượng A Di Đà bằng đồng³.

Cầu cuốn được xây dựng năm 1921, trùng tu hai lần vào năm 1954 và 2003, dài 10,60m, rộng 4m, cuốn thành ba vòm vắt ngang qua hồ Chu Tước (hồ A Nốc)³. Chùa Chính là công trình kết hợp giữa kiến trúc cổ truyền dân tộc với kiến trúc Gô tích của Thánh đường Thiên chúa giáo, được tư liệu di sản đánh giá là hiếm có tại Việt Nam³.

Lễ hội chùa Cổ Lễ được công nhận danh hiệu gì?

Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnChùa Cổ Lễ thuộc nhóm di tích quốc gia đặc biệt³. Lễ hội chùa Cổ Lễ được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo quyết định của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ngày 6/3/2023¹².

Việc xếp hạng di tích và việc ghi danh lễ hội là hai thủ tục khác nhau: một bên công nhận giá trị kiến trúc, nghệ thuật của công trình, một bên ghi nhận giá trị văn hóa phi vật thể của tập quán, nghi lễ, trò diễn gắn với công trình ấy.

Người dự hội cần lưu ý gì?

Lễ hội chùa Cổ Lễ là dịp sinh hoạt văn hóa cộng đồng, không phải một nghi thức tôn giáo bắt buộc với người ngoài. Người dự hội có thể tham gia phần hội như xem bơi chải, xem đấu vật, cờ người, hát chèo, hát văn, hoặc dự phần lễ như dâng hương¹².

Vì hội đông và có hoạt động dưới nước, việc đi lại quanh hồ và dọc sông cần chú ý an toàn, đặc biệt với trẻ nhỏ. Thời gian chính hội là 14 tháng Chín âm lịch, nên nếu muốn xem đủ nghi lễ, nên đến trong khoảng 13 tới 16 tháng Chín âm lịch¹². Ngày dương lịch tương ứng thay đổi theo năm, cần tra lịch âm của năm định đi.

Gợi ý của Nhật Nguyệt: nếu chỉ có một ngày, nên chọn chính hội 14 tháng Chín âm lịch để dự phần lễ tưởng niệm Đức Thánh Tổ; nếu muốn xem hội bơi chải, nên hỏi trước ban tổ chức về ngày và giờ tổ chức đua của năm ấy, vì nguồn không nêu cố định ngày đua trong khung bốn ngày hội.