Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa là gì và được tổ chức ở đâu?
Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa, còn gọi là lễ Chánh tế hay lễ cúng thế lính Hoàng Sa, là nghi lễ dân gian của cư dân đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, gắn với quá trình ra đời và hoạt động của đội Hoàng Sa xưa13. Lễ thường được tổ chức vào ngày 15, 16 tháng Ba âm lịch, do các tộc họ có người đi lính Hoàng Sa và cộng đồng làng phối hợp thực hiện1.
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnĐịa bàn tổ chức chính là Di tích quốc gia đình làng An Vĩnh, cùng Âm Linh Tự và từ đường các tộc họ trên đảo1. Lý Sơn hiện là đặc khu Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi (trước 7/2025 là huyện Lý Sơn)4. Theo trang Cục Di sản văn hóa, đảo Lý Sơn cách đất liền 18 hải lý, gồm đảo Lớn (Cù lao Ré), đảo Bé (Cù lao Bờ Bãi) và hòn Mù Cu, với diện tích tự nhiên 9,97 km2 và dân số trên 19.800 người tại thời điểm nguồn ghi1. Nguồn này cũng cho biết toàn huyện đảo khi đó có 3 xã: An Hải, An Vĩnh và An Bình1.
Làng An Hải tổ chức riêng tại Nghĩa Tự An Hải và đình làng An Hải theo nguồn1. Tại lễ năm 2026, Báo Sài Gòn Giải Phóng đưa tin ngày 2/5, nhằm 16-3 âm lịch, Ban Khánh tiết Đình làng An Vĩnh cùng các tộc họ trên đảo tổ chức Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa tại Di tích quốc gia Đình làng An Vĩnh, đặc khu Lý Sơn4.
Vì sao lễ gắn với đội Hoàng Sa lấy người xã An Vĩnh?
Câu trả lời nằm trong các văn bản cổ được trang Cục Di sản văn hóa chép nguyên văn. Theo Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn: "Trước họ Nguyễn đặt đội Hoàng Sa 70 suất, lấy người xã An Vĩnh sung vào, cắt phiên mỗi năm cứ tháng hai nhận giấy sai đi, mang lương đủ ăn 6 tháng, đi bằng 5 chiếc thuyền câu nhỏ, ra biển 3 ngày 3 đêm thì đến đảo ấy"1.
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnTheo Hoàng Việt địa dư chí của Phan Huy Chú: "Quần đảo Hoàng Sa ở ngoài khơi, các vua đời trước đặt ra quân giữ Hoàng Sa gồm 70 người, thường là lấy người xã An Vĩnh. Hằng năm cứ đến tháng 3 nhận lệnh mang lương thực trong 6 tháng rồi dùng 5 chiếc thuyền ra khơi, đi trong 3 ngày 3 đêm thì đến đảo, đến nơi vừa canh giữ vừa đánh cá mà ăn"1. Hai đoạn chép này là căn cứ cho thấy đội Hoàng Sa gồm 70 suất, lấy người xã An Vĩnh, dùng 5 thuyền câu nhỏ, đi biển 3 ngày 3 đêm, mang lương 6 tháng, đến tháng 8 thì về cửa Eo (Thuận An) để nộp1.
Báo Điện tử Chính phủ dẫn lời TS Nguyễn Đăng Vũ, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ngãi, cho biết đội Hoàng Sa được lập vào cuối thế kỷ 16 hoặc đầu thế kỷ 17, và bị "triệt bãi" có lẽ vào những năm thực dân Pháp tiến hành cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam2. Cũng theo nguồn này, mỗi chuyến ra khơi có 70 suất đinh phiên chế hằng năm, trước hết là của làng An Vĩnh, về sau có thêm người làng An Hải, và đến đầu thế kỷ 19 trở về sau đội Hoàng Sa chủ yếu là người An Vĩnh trên đảo Lý Sơn2.
Theo trang Cục Di sản văn hóa, sử liệu cũ chỉ ghi đội Hoàng Sa thành lập "hồi đầu bản triều", "hồi đầu dựng nước", chưa rõ năm cụ thể, và chấm dứt hoạt động vào những năm thực dân Pháp xâm lược Việt Nam1.
Bảng mốc văn bản và tư liệu
| Văn bản / tư liệu | Tác giả, thời | Nội dung nguồn chép |
|---|---|---|
| Phủ biên tạp lục | Lê Quý Đôn, soạn thời Lê trung hưng | Đội Hoàng Sa 70 suất, lấy người xã An Vĩnh, 5 thuyền câu nhỏ, đi 3 ngày 3 đêm, mang lương 6 tháng, tháng 8 về cửa Eo nộp1 |
| Hoàng Việt địa dư chí | Phan Huy Chú, thời Nguyễn | Quân giữ Hoàng Sa 70 người, thường lấy người xã An Vĩnh, tháng 3 nhận lệnh, 5 thuyền ra khơi, vừa canh giữ vừa đánh cá1 |
| Gia phả các tộc họ trên đảo | Ghi chép của các tộc họ | Nhiều người lính ra đi không trở về, còn mộ chiêu hồn, mộ gió trên đảo3 |
| Câu ca dân gian Lý Sơn | Lưu truyền trong dân gian | "Tháng hai/ba khao lề thế lính Hoàng Sa", "Hoàng Sa lắm đảo nhiều cồn"13 |
Nguồn gốc sâu xa của nghi lễ là gì?
Loại tri thức: Trường phái: Cục Di sản văn hóaDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnTheo trang Cục Di sản văn hóa, nguồn gốc sâu xa của lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa ngày nay là nghi lễ "cúng thế lính" xưa của nhân dân làng An Vĩnh và các tộc họ trên đảo Lý Sơn, để cầu bình an cho người lính Hoàng Sa trước khi đội lên đường làm nhiệm vụ1.
Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnTheo quan niệm của nhân dân, đội Hoàng Sa khi làm nhiệm vụ trên biển luôn gặp nhiều rủi ro, thường chỉ có đi mà không có về, nên trong buổi tế người ta làm những hình người bằng giấy hoặc bằng bột gạo dán giấy ngũ sắc, làm thuyền bằng thân cây chuối, đặt hình nộm lên để làm giả đội binh thuyền Hoàng Sa, tế tại đình rồi đem thả ra biển, với mong muốn đội thuyền kia sẽ chịu mọi rủi ro thay cho người lính, đồng thời tạo niềm tin và ý chí cho người lính hoàn thành nhiệm vụ theo lệnh vua1.
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnTheo nguồn Cục Di sản văn hóa, về sau khi đội Hoàng Sa không còn nữa, các tộc họ có người đi lính Hoàng Sa tự tổ chức tế lễ theo nghi thức xưa tại nhà thờ tộc họ của mình để tưởng nhớ, và việc này trở thành một phong tục trong đời sống các thế hệ người Lý Sơn1.
Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa gồm những nghi lễ nào?
Nghi lễ gồm hai phần chính: phần chuẩn bị và tế lễ tại đình, sân đình, và phần thả thuyền tế ra biển, sau đó là phần hội. Trình tự dưới đây theo mô tả của trang Cục Di sản văn hóa và các bản tin1234.
Bảng trình tự nghi lễ
| Thứ tự | Nghi lễ | Mô tả theo nguồn |
|---|---|---|
| 1 | Chuẩn bị | Làm 05 mô hình thuyền, phẩm vật tế lễ, bài vị các Cai đội Hoàng Sa và binh lính, bài vị các vị thần cai quản biển cả1 |
| 2 | Lễ tế thần đêm trước | Ban tế tự đình làng tổ chức lễ tế thần vào đêm trước và lễ cầu an cho vong linh các chiến sĩ đội Hoàng Sa1 |
| 3 | Lễ khao lề tại sân đình | Do các tộc họ cùng thầy pháp thực hiện; ông Cả làng và chức sắc làm bồi tế; 03 ban thờ đặt đồ tế như thịt heo, gà, muối, bánh khô, bài vị các Cai đội và chiến sĩ; trước các ban thờ là 05 mô hình thuyền câu1 |
| 4 | Nghi thức bắt ấn trừ tà | Thầy pháp thực hiện các nghi thức bắt ấn trừ tà, làm phép để an vị các vong linh chiến sĩ Hoàng Sa1 |
| 5 | Đọc văn tế | Thầy pháp đọc văn tế1 |
| 6 | Thả thuyền tế ra biển | Thuyền tế được đưa ra ngoài biển khơi để thả trôi theo dòng nước, cầu cho vong linh người lính xưa được siêu thoát và cầu cuộc sống yên bình1 |
| 7 | Phần hội | Hội hoa đăng, hát bội, múa lân, lễ rước và lễ hội đua thuyền tứ linh truyền thống1 |
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnNguồn Báo Sài Gòn Giải Phóng mô tả các nghi lễ tại lễ năm 2026 gồm lễ cung nghinh, lễ yết, rước thần và linh vị binh phu Hoàng Sa, lễ tế cổ truyền, lễ thả hình nhân và lễ đua thuyền4. Cũng theo nguồn này, tiếng ốc u giục giã để chuẩn bị tiễn hình nhân binh phu xuống thuyền, và ngay sau phần lễ là Hội đua thuyền tứ linh với các đội thuyền mang biểu tượng Long, Lân, Quy, Phụng tranh tài trên biển4.
Loại tri thức: Trường phái: Cục Di sản văn hóaDiễn giải trường phái. Cách hiểu của một phái hay một cuốn sách; phái khác có thể hiểu khác. Năm loại nhãnTheo trang Cục Di sản văn hóa, trong những năm gần đây lễ được địa phương tổ chức khá long trọng, với sự tham gia đông đảo của nhân dân trên đảo và nhiều địa phương khác trong tỉnh Quảng Ngãi1.
Tương truyền về người lính Hoàng Sa được kể thế nào?
Loại tri thức: Dân gianQuan niệm dân gian. Điều người ta tin, kiêng hay truyền miệng, ghi lại như một niềm tin chứ không như một sự thật đã kiểm. Năm loại nhãnTương truyền, mỗi người lính trong đội Hoàng Sa khi đi làm nhiệm vụ phải chuẩn bị cho mình một đôi chiếu, 7 nẹp tre và 7 sợi dây mây, để nếu không may bỏ mạng trên biển thì dùng bó xác và thả xuống biển13. Đây là chi tiết được kể lại trong dân gian và trong các bài viết về lễ, không phải ghi chép của sử liệu triều đình.
Từ thực tiễn mất mát của nhiều lớp người đi làm nhiệm vụ, ở Lý Sơn hình thành nghi lễ cúng thế cho người sống, cầu mong người đi được bình an trở về quê hương, bản quán1. Người dân trên đảo cũng lập các ngôi mộ kiểu "chiêu hồn nhập cốt"; hiện còn các mộ của Cai đội Phạm Quang Ảnh, Phạm Hữu Nhật và một số "mã liếp" (mộ chiêu hồn) của các đội Hoàng Sa đã bỏ mình trên biển1.
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnTheo trang Cục Di sản văn hóa, người dân Lý Sơn còn phối thờ Cai đội Võ Văn Khiết, Phạm Quang Ảnh, Chánh Thủy quân Suất đội Phạm Hữu Nhật và những hùng binh trong đội Hoàng Sa xưa tại di tích Âm Linh Tự, đình làng An Vĩnh và một số dinh, miếu thờ khác1.
Báo Điện tử Chính phủ ghi tên một số cai đội được sử sách ghi lại: Cai đội Võ Văn Khiết (1786), Cai đội Võ Văn Phú (1803), Chánh thủy quân suất đội Phạm Văn Nguyên (1835)2. Cũng theo nguồn này, đây là những người được nhà Tây Sơn, vua Gia Long, vua Minh Mạng cử đi Hoàng Sa, kiêm quản Trường Sa, không chỉ tìm kiếm hải vật, sản vật, đo đạc thủy trình, tuần phòng trên biển đảo, mà còn cắm cột mốc, dựng bia chủ quyền quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa2.
Lễ được công nhận di sản khi nào?
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnTháng 4/2013, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định đưa Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Tập quán xã hội và tín ngưỡng, theo Quyết định 1524/QĐ-BVHTTDL ngày 24/4/201313.
Lễ đón bằng công nhận diễn ra ngày 28/4/2013 tại Di tích quốc gia đình làng An Vĩnh, huyện đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, do tỉnh Quảng Ngãi cùng các họ tộc trên địa bàn Lý Sơn phối hợp tổ chức2. Báo Điện tử Chính phủ cũng cho biết nhân dịp này huyện đảo Lý Sơn tổ chức đón nhận bằng Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với Lễ Khao lề thế lính và bằng Di tích quốc gia đình làng An Vĩnh2.
Lễ gắn với chủ quyền biển đảo như thế nào?
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnTheo trang Cục Di sản văn hóa, lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa góp phần phản ánh lịch sử bảo vệ chủ quyền lãnh thổ của Việt Nam trên vùng Biển Đông, đặc biệt là chủ quyền đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa của các binh thuyền đội Hoàng Sa - Trường Sa cùng thủy quân Hoàng Sa - Trường Sa1.
Lịch sử bảo vệ chủ quyền đối với hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa của dân tộc được viết bằng mồ hôi, xương máu và cả sinh mạng của nhiều thế hệ tráng đinh ở Lý Sơn, theo ghi nhận của trang Cục Di sản văn hóa và trang thông tin đặc khu Lý Sơn13. Hoàng Sa và Trường Sa là hai quần đảo thuộc chủ quyền của Việt Nam, được xác lập qua quá trình lịch sử và các văn bản, bản đồ do các triều đại và nhà nước Việt Nam để lại.
Trang thông tin đặc khu Lý Sơn cho biết đội Hoàng Sa sau này được củng cố thành Thủy quân Hoàng Sa, kiêm quản "đội Bắc Hải" có nhiệm vụ khai thác vùng biển Hoàng Sa và Trường Sa, và trong suốt nhiều thế kỷ hoạt động đã có hàng vạn người lính Thủy quân Hoàng Sa tham gia3.
Những năm gần đây lễ được tổ chức ra sao?
Loại tri thức: Tư liệuTư liệu lịch sử. Có văn bản, niên đại và nguồn; số chú thích đi kèm trỏ tới nguồn ấy. Năm loại nhãnTrang thông tin đặc khu Lý Sơn đưa tin Đoàn công tác của Cục Du lịch quốc gia Việt Nam đã làm việc với tỉnh Quảng Ngãi và huyện Lý Sơn về tổ chức Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa với quy mô cấp Quốc gia cùng chuỗi sự kiện kéo dài từ ngày 24-28/4/2024, gồm khai mạc lễ và Hội đua thuyền truyền thống tứ linh, chương trình nghệ thuật, cuộc thi Người đẹp biển Việt Nam, hội thi tiếng hát dân ca 3 miền, giải bóng chuyền bãi biển nữ, giải bơi vượt biển Lý Sơn - An Bình, giải marathon cung đường đảo Lý Sơn, triển lãm chuyên đề liên quan đến Hoàng Sa và Trường Sa3.
Theo Báo Sài Gòn Giải Phóng, lễ năm 2026 diễn ra ngày 2/5, nhằm 16-3 âm lịch, tại Di tích quốc gia Đình làng An Vĩnh, đặc khu Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi4. Ông Trần Cường, Trưởng Ban Khánh tiết Đình làng An Vĩnh, nói với báo rằng tổ chức lễ để tưởng nhớ và tri ân những đội hùng binh năm xưa đã theo lệnh triều đình ra Trường Sa và Hoàng Sa dựng bia, đóng mốc chủ quyền biển đảo4.
Loại tri thức: Chưa đủ bằng chứngChưa đủ bằng chứng. Có người nêu, nhưng chưa có nguồn hay nghiên cứu đủ để khẳng định. Năm loại nhãnCác con số về số năm tồn tại của lễ ("hơn 400 năm", "mấy trăm năm") được báo chí nêu như cách nói ước lệ, không kèm mốc niên đại cụ thể trong nguồn, nên chỉ nên xem là cách diễn đạt truyền thống về tuổi của nghi lễ.
